Cam và xanh lam là cặp màu tương phản dễ dùng nhất, vì hai màu sẵn có độ sáng khác nhau, một ấm một lạnh, và mắt người đã quen nhìn chúng cạnh nhau mỗi ngày qua nắng và trời, qua hoàng hôn trên biển. Cách dùng đẹp nhất học từ chính hoàng hôn: lam phủ rộng, cam đậm đặc ở một dải hẹp, giữa hai màu có một vùng vàng nhạt hoặc trắng ngà làm cầu nối.
Trên bánh xe màu, cam và lam nằm đối nhau. Đó là phần lý thuyết. Bài này đi vào câu hỏi thực tế hơn: vì sao cặp màu này "dễ tính" hơn hẳn đỏ – xanh lá hay vàng – tím, và cảnh thật chỉ ta cách dùng nó ra sao.
Vì sao cam – lam dễ phối hơn các cặp khác
Hai màu tự tách nhau về độ sáng
Một màu cam tươi luôn sáng hơn một màu lam tươi khá rõ. Khi chuyển ảnh sang đen trắng, cam thành xám nhạt, lam thành xám đậm. Nhờ vậy hai màu đặt sát nhau không bị rung mép, chữ cam trên nền lam thẫm vẫn đọc được. Đỏ và xanh lá thì khác: ở độ tươi cao, chúng sáng gần ngang nhau, nên dễ chói.
Một ấm, một lạnh, đúng như nắng và bóng
Ngoài trời ngày nắng, chỗ được mặt trời chiếu ngả vàng cam, chỗ trong bóng được bầu trời rọi nên ngả lam. Gần như mọi cảnh nắng đều chứa sẵn cặp cam – lam ở dạng rất nhẹ. Vì vậy khi thấy cặp này, mắt nhận ra một thứ quen thuộc, giống ánh sáng tự nhiên.
Tỉ lệ gợi ý của Itten
Johannes Itten, dựa trên thang độ sáng của Goethe, gợi ý rằng để cam và lam ở độ tươi cao trông cân bằng, diện tích lam nên gấp khoảng đôi diện tích cam. Đây là một gợi ý của hoạ sĩ, không phải định luật vật lý, nhưng nó khớp với cảm nhận: một chút cam đã đủ "nặng" để đối trọng với một khoảng lam lớn. Hoàng hôn trên biển thường còn lệch hơn thế: trời và nước lam chiếm phần lớn, cam chỉ là một dải.
Đọc một buổi hoàng hôn trên biển theo từng chặng
Bờ biển miền Trung nước ta quay về phía đông, nên ở đó người ta quen cảnh mặt trời mọc trên biển; còn mặt trời lặn xuống biển thì thấy ở những bờ quay về phía tây như vùng biển Phú Quốc, Hà Tiên (nay thuộc An Giang, trước là Kiên Giang). Bảng màu bình minh và hoàng hôn trên biển có nhiều nét giống nhau, chỉ đảo thứ tự thời gian. Dưới đây là một buổi chiều điển hình chia thành bốn chặng, trời quang, ít mây. Mỗi buổi mỗi khác, tuỳ mây và độ ẩm.
- Khoảng nửa giờ trước khi mặt trời lặn. Trời quanh mặt trời vàng trắng, chói. Mặt biển phía mặt trời lấp lánh như bạc vụn. Phần trời còn lại vẫn lam, chỉ nhạt hơn buổi trưa. Cam chưa xuất hiện rõ.
- Lúc mặt trời gần chạm chân trời. Một dải cam đỏ hiện ra sát mặt nước. Đi lên cao, màu chuyển dần sang vàng nhạt, trắng ngà, lam nhạt rồi lam thẫm ở đỉnh trời. Trên mặt biển, ánh mặt trời phản chiếu thành một vệt cam vàng hẹp chạy về phía người nhìn, hai bên vệt là nước lam xám.
- Ngay sau khi mặt trời lặn. Dải cam co lại, đậm hơn, thấp hơn. Phía trên nó có khi ửng hồng tím. Biển tối nhanh, chuyển lam thẫm. Mây nếu có sẽ bắt màu cam hồng ở mặt dưới.
- Vài chục phút sau. Cam chỉ còn là một đường mảnh sát chân trời. Trời chuyển lam thẫm đều, biển gần như đen ánh lam. Đèn thuyền câu, đèn nhà ven bờ vàng cam bắt đầu sáng: cặp cam – lam được con người nối tiếp.
Nhìn lại cả bốn chặng, có ba điều đáng ghi. Một, lam luôn chiếm phần lớn. Hai, cam không bao giờ chạm thẳng vào lam đậm mà luôn có vàng nhạt, trắng ngà hay hồng nhạt ở giữa. Ba, lúc cảnh đẹp nhất là lúc độ sáng chênh nhau nhiều nhất: dải cam rực trên nền trời và biển đã tối.
Cam – lam còn ở đâu trong cảnh Việt
| Cảnh | Phần cam | Phần lam | Bên nào chiếm nhiều | Cảm giác |
|---|---|---|---|---|
| Hoàng hôn trên biển | Dải trời sát chân trời, vệt phản chiếu | Trời cao, mặt biển | Lam rất nhiều | Lắng, rộng |
| Đồi đất đỏ bazan mùa khô ở Tây Nguyên | Đất đỏ nâu cam | Trời trong mùa khô | Gần ngang nhau | Khô, nắng, mạnh mẽ |
| Đồi cát đỏ ven biển Nam Trung Bộ | Cát vàng cam | Trời, biển xa | Cát nhiều | Nóng, sáng |
| Mái ngói cũ nhìn ra biển | Ngói nâu cam | Biển phía sau | Tuỳ góc nhìn | Ấm áp, gần gũi |
| Đèn phố lúc chạng vạng | Đèn vàng cam | Trời lam thẫm | Lam nhiều, cam là chấm | Yên, hơi mơ màng |
Bảng trên chỉ ghi cảm nhận chung, không gắn với một nơi cụ thể nào. Bạn có thể tự điền thêm những cảnh mình hay gặp: chiếc thuyền thúng sơn lam đậu trên cát vàng, rổ cam bày trên nền bạt xanh ở chợ quê.
Bốn cái bẫy khi dùng cam – lam
Thành công thức nhàm
Cặp cam – lam được dùng rất nhiều trong poster phim và chỉnh màu ảnh, đến mức kiểu chỉnh "da cam, nền lam ngọc" bị nhiều người chê là lạm dụng. Muốn tránh cảm giác nhàm, hãy thôi dùng cam và lam ở độ tươi tối đa. Lấy cam đất, cam gạch, cam rỉ sét; lấy lam xám, lam khói, lam thép. Cảnh hoàng hôn thật cũng vậy: ngoài dải sát chân trời, phần lớn cam và lam đều đã ngả xám.
Chuyển sắc ra màu bùn
Kéo một dải chuyển sắc thẳng từ cam sang lam trong nhiều phần mềm, đoạn giữa thường ra một màu xám xỉn như bùn, vì hai màu đối nhau trung hoà nhau. Bầu trời không bao giờ làm thế: nó đi qua vàng nhạt, trắng ngà hoặc hồng nhạt. Cách sửa là thêm một điểm màu trung gian sáng ở giữa dải. Chuyện này được nói kỹ hơn ở bài về chuyển sắc học từ bầu trời.
Cam quá nhiều
Khi cam chiếm phần lớn, cảm giác chuyển sang nóng, ngột, gần như báo động. Cảnh thật "nhiều cam" như đồi cát buổi trưa vẫn có trời lam che phía trên. Nếu nền buộc phải cam, giữ nó ở dạng nhạt hoặc trầm như màu cát, màu đất, và dành cam tươi cho chi tiết.
Chữ cam trên nền lam tươi
Cam và lam tươi tự tách nhau về độ sáng, nhưng nếu nền là lam sáng như lam da trời, chữ cam trên đó vẫn có thể khó đọc. Trước khi chốt, chuyển thử sang đen trắng: chữ phải tách rõ khỏi nền.
Đem cam – lam vào việc hằng ngày
- Thiệp, bưu thiếp: nền lam xám nhạt như trời chiều, một dải cam ở phần dưới, chữ trắng ngà. Gần như bê nguyên chặng hai của hoàng hôn.
- Poster, ảnh bìa: nền lam thẫm như trời sau lặn, tiêu đề hoặc hình chính màu cam. Độ sáng chênh lớn giúp đọc rõ từ xa.
- Slide: lam đậm cho tiêu đề và các khung, cam cho đúng một thứ cần chú ý trên mỗi trang.
- Phòng ngủ, phòng đọc: tường lam xám hoặc xanh khói, đồ gỗ màu cam nâu, đèn vàng ấm. Cách phối này gần với cảnh đèn phố trong chạng vạng, cho cảm giác yên.
Bài tập: ghi màu một buổi hoàng hôn ba lần
Chọn một buổi chiều trời quang, ở bất cứ đâu nhìn được về phía tây: bờ biển, bờ sông, sân thượng. Mang theo giấy và vài cây bút màu hoặc chỉ cần điện thoại. Ghi lại màu trời ba lần, cách nhau khoảng mười phút, quanh lúc mặt trời lặn. Mỗi lần ghi bốn dải từ chân trời lên đỉnh đầu: dải thấp nhất màu gì, dải thứ hai, thứ ba, đỉnh trời. Sau ba lần, bạn sẽ có ba bảng cam – lam khác nhau, và sẽ thấy tận mắt dải màu trung gian mà thiết kế hay bỏ quên.
Câu hỏi thường gặp
Cam và xanh lam có phải là màu bổ túc không?
Có, trên bánh xe màu truyền thống của hội hoạ, cam và lam nằm đối nhau. Đây là cặp bổ túc được dùng nhiều nhất trong thiết kế vì hai màu khác nhau rõ về độ sáng và gợi cảm giác nắng – bóng quen thuộc.
Phối cam với xanh lam theo tỉ lệ nào đẹp?
Một gợi ý quen thuộc từ Johannes Itten là diện tích lam gấp khoảng đôi diện tích cam khi cả hai đều tươi. Cảnh hoàng hôn trên biển còn lệch hơn: lam chiếm phần lớn, cam chỉ là một dải hẹp. Cứ để lam làm nền, cam làm điểm là khó sai.
Vì sao dải màu chuyển từ cam sang lam bị xám ở giữa?
Vì hai màu đối nhau khi trộn đều sẽ trung hoà, ra màu xám. Bầu trời thật đi từ cam qua vàng nhạt, trắng ngà rồi mới sang lam. Thêm một điểm màu sáng trung gian vào dải chuyển sắc là hết xám.
Vì sao lúc hoàng hôn mặt biển có một vệt sáng chạy về phía mình?
Mặt biển gợn sóng gồm vô số mặt nước nhỏ nghiêng khác nhau, và chỉ những mặt nằm trên đường thẳng giữa mặt trời với mắt ta mới hắt ánh sáng về phía ta. Vì vậy vệt sáng luôn hướng về người nhìn. Các phần nước khác chủ yếu phản chiếu bầu trời nên có màu lam xám.
Cam và lam hợp với phòng nào trong nhà?
Phòng ngủ, phòng đọc hợp với nền lam xám dịu và đồ gỗ, vải, đèn ngả cam ấm. Nên để lam ở diện tích lớn và cam ở đồ vật nhỏ, tránh sơn cả bức tường cam tươi vì dễ gây cảm giác nóng bức.
