Chuyển sắc màu học từ bầu trời: vì sao trời không bao giờ chỉ một màu

Bầu trời không bao giờ chỉ có một màu: ban ngày nó nhạt và trắng dần về phía chân trời, thẫm dần lên đỉnh đầu, sáng hơn ở phía mặt trời và đậm hơn ở phía xa mặt trời. Học chuyển sắc từ bầu trời là học ba điều: chuyển sắc đi kèm chuyển sáng tối, nhịp chuyển không đều, và giữa hai màu đối nhau luôn có một màu trung gian sáng. Làm đúng ba điều đó, một dải chuyển sắc trên thiệp hay slide sẽ trông như trời thật chứ không như hiệu ứng phần mềm.

Vì sao trời xanh, vì sao hoàng hôn đỏ là chuyện tán xạ ánh sáng, đã có nhiều bài giải thích. Ở đây ta chỉ nhìn cách màu trời thay đổi trên một khoảng nhìn và mượn lại cho việc vẽ, việc thiết kế.

Nhìn kỹ một khoảng trời trưa

Hôm nào trời trong, đứng ở chỗ thoáng, ngẩng nhìn từ chân trời lên tới đỉnh đầu. Bạn sẽ thấy:

• Sát chân trời gần như trắng, có khi ngả vàng xám nếu không khí nhiều bụi, ngả trắng sữa nếu nhiều hơi nước. Ánh sáng đi qua lớp không khí dày hơn rất nhiều khi tới mắt ta từ phía chân trời, nên màu bị pha loãng, bạc đi.
• Lên khoảng một phần ba trời đã xanh rõ nhưng còn nhạt.
• Gần đỉnh đầu xanh đậm hơn hẳn. Ở vùng núi cao, trong những ngày rất trong, xanh trên đỉnh có khi thẫm gần như lam đậm.
• Quanh mặt trời là một vùng trắng chói, gần như không có màu.

Đó là chuyển sắc theo chiều dọc. Còn theo chiều ngang, phía có mặt trời thường nhạt và sáng hơn, phía xa mặt trời đậm hơn. Nghĩa là ngay một khoảng trời trưa đơn giản nhất cũng là một chuyển sắc hai chiều, chứ không phải một mảng xanh đều.

Ba bài học chuyển sắc từ bầu trời

1. Sắc đổi thì sáng tối cũng đổi

Trời không chỉ "xanh hơn" khi đi lên mà còn "tối hơn". Sát chân trời là phần sáng nhất, đỉnh trời tối hơn. Một dải chuyển sắc chỉ đổi sắc mà giữ nguyên độ sáng sẽ trông phẳng, giả. Khi tạo dải chuyển sắc, hãy để hai đầu khác nhau cả về màu lẫn về độ sáng. Chuyển ảnh sang đen trắng là cách kiểm nhanh: một dải chuyển sắc đẹp vẫn còn là một dải từ sáng sang tối khi mất màu.

2. Nhịp chuyển không đều

Màu trời thay đổi nhanh ở gần chân trời, chậm dần khi lên cao. Một dải chuyển sắc tuyến tính, đều tăm tắp từ đầu tới cuối, ít khi giống trời. Trong phần mềm, ta có thể làm theo trời bằng cách dồn các điểm màu về một phía: đặt màu sáng nhất ở mép dưới, màu trung gian rất gần nó, rồi để khoảng còn lại chuyển chậm lên màu đậm.

3. Giữa hai màu đối nhau có một màu sáng

Lúc hoàng hôn, trời đi từ cam ở chân trời tới lam ở đỉnh. Nếu trộn cam với lam, ta được một màu xám bùn. Nhưng trời không bao giờ có dải xám bùn ấy. Giữa cam và lam, trời đi qua vàng nhạt, trắng ngà, đôi khi một chút xanh lục rất nhạt hoặc hồng nhạt. Phần trung gian ấy luôn sáng.

Đây là chỗ nhiều dải chuyển sắc trong thiết kế bị hỏng. Kéo một chuyển sắc thẳng từ cam sang lam trong phần mềm, đoạn giữa hay xỉn đi vì phần mềm tính màu trung gian bằng cách trộn trung bình từng kênh đỏ, lục, lam. Cách sửa đơn giản nhất là tự thêm một điểm màu trung gian sáng, như trời vẫn làm. Một số phần mềm, và cả ngôn ngữ CSS cho trang web hiện nay, còn cho chọn cách tính màu trung gian theo những không gian màu mô phỏng cảm nhận của mắt, giúp dải chuyển ít bị xỉn hơn.

Bảng chuyển sắc của trời theo thời điểm

Bảng dưới đây mô tả bằng lời một buổi trời quang điển hình. Mỗi ngày mỗi khác tuỳ mây, độ ẩm, bụi, nên chỉ coi đây là khung để quan sát.

Mặt nước lặp lại trời, nhưng không y hệt

Một hồ nước lặng, một ruộng nước vừa cấy, một khúc sông chiều là tấm gương soi trời. Nhưng ảnh trời trong nước không giống hệt trời:

• Thứ tự đảo ngược. Phần nước xa, gần chân trời, phản chiếu phần trời thấp, sáng. Phần nước gần chân ta phản chiếu phần trời cao hơn, đậm hơn. Vì vậy mặt nước thường tối dần về phía người nhìn.
• Tối hơn trời một chút. Nước không phản chiếu hết ánh sáng; nhìn xiên xa thì phản chiếu nhiều, nhìn gần, nhìn thẳng xuống thì ta thấy cả lòng nước, đáy nước, nên mặt nước gần thường tối hơn, ngả màu của nước.
• Bị gợn sóng cắt vụn. Gió nhẹ là mặt nước thành nhiều vạch sáng tối xen nhau, chuyển sắc không còn mượt mà thành từng nhịp.

Khi vẽ hay thiết kế một cảnh có trời và nước, đặt nước tối hơn trời một bậc và đảo chiều chuyển sắc là cảnh tự "đứng" được.

Chuyển sắc ở những chỗ khác trong thiên nhiên

Bầu trời là ví dụ dễ thấy nhất, nhưng không phải duy nhất.

• Những lớp núi xa: mỗi lớp núi nhạt hơn và ngả lam hơn lớp trước. Đây là chuyển sắc theo bậc, không mượt, rất hợp để làm nền cho ảnh bìa, poster.
• Biển từ bờ ra khơi: chỗ nước nông trên cát sáng màu thì xanh ngọc nhạt, ra xa thì xanh lam đậm dần. Ranh giới có khi rõ như một đường kẻ ở chỗ đáy đổi từ cát sang đá hay vực sâu.
• Một chiếc lá úa: xanh ở gốc lá và quanh gân, vàng dần ra mép, có khi nâu ở đầu lá.
• Cánh hoa: nhiều loài đậm ở gốc, nhạt dần ra mép, hoặc ngược lại.
• Sương trong thung lũng sớm mai: đáy thung trắng đục, sườn núi lộ dần màu xanh khi lên cao.

Làm một dải chuyển sắc "giống trời": các bước

1. Chọn hai đầu khác nhau cả sắc lẫn sáng tối. Ví dụ trắng ngà ấm ở dưới, lam đậm ở trên.
2. Thêm một màu trung gian sáng. Nếu hai đầu là hai màu đối nhau như cam và lam, màu trung gian bắt buộc phải có, và nên sáng hơn cả hai đầu hoặc ít nhất sáng hơn đầu đậm.
3. Dồn nhịp. Đặt màu trung gian gần đầu sáng, để khoảng chuyển từ trung gian lên đầu đậm dài hơn.
4. Thêm chút nhiễu nếu dải lớn. Dải chuyển sắc rộng trên màn hình hoặc in ra hay bị "sọc bậc thang". Thêm một lớp hạt rất mịn sẽ che được, giống độ sần tự nhiên của không khí.
5. Kiểm bằng đen trắng. Dải phải còn là sáng sang tối, không có chỗ nào gợn ngược.

Bài tập: chụp một dải trời năm lần trong ngày

Chọn một khung nhìn cố định, ví dụ từ cửa sổ hay sân thượng, có một chút chân trời. Chụp năm tấm ảnh trong một ngày: sáng sớm, giữa sáng, trưa, chiều muộn, sau lặn. Mỗi tấm, cắt lấy một dải dọc hẹp từ chân trời lên đỉnh khung hình. Xếp năm dải cạnh nhau. Bạn có năm dải chuyển sắc thật, và sẽ thấy ngay chỗ màu đổi nhanh, chỗ đổi chậm, màu trung gian nằm ở đâu. Nếu ngày hôm ấy âm u, càng tốt: bạn có thêm bài học về một chuyển sắc gần như chỉ bằng độ sáng.