Phối nhiều sắc của một màu: học rừng xanh, biển xanh mà không đơn điệu

Một khu rừng hay một vùng biển gần như chỉ có một màu xanh mà vẫn không đơn điệu, vì cái "một màu" ấy thay đổi cùng lúc theo nhiều hướng: sáng và tối, ngả vàng và ngả lam, tươi và xám, kèm theo kết cấu khác nhau ở từng chỗ. Muốn phối một bảng màu chỉ dùng một họ màu mà vẫn sống động, hãy làm như rừng và biển: trải rộng độ sáng tối, cho màu ngả ấm ở chỗ sáng và ngả lạnh ở chỗ tối, và giấu vào đó một chút màu khác rất nhỏ.

Cách phối dùng các sắc của cùng một màu hay một nhóm màu gần nhau thường được gọi là phối đơn sắc hoặc phối tương đồng; định nghĩa ấy có trong mọi sách nhập môn. Bài này đi vào câu hỏi thực tế hơn: làm sao để phối kiểu ấy không thành nhạt nhẽo, và thiên nhiên làm điều đó bằng cách nào.

Một màu biến đổi theo những hướng nào

Lấy màu xanh lá làm ví dụ. Từ một màu xanh lá, ta có thể đi theo ít nhất năm hướng:

• Sáng hơn hoặc tối hơn: xanh lá non dưới nắng và xanh lá trong kẽ tối.
• Ngả vàng hoặc ngả lam: xanh lá chuối non và xanh lá thông.
• Tươi hơn hoặc xám hơn: xanh của mạ non và xanh của rặng cây xa trong sương.
• Ấm hơn hoặc lạnh hơn: gần với hướng ngả vàng – ngả lam, nhưng còn do ánh sáng chiếu vào: cùng một tán lá, phần dưới nắng chiều ấm hẳn, phần trong bóng lạnh hẳn.
• Kết cấu khác nhau: mặt lá bóng loáng phản chiếu trời thành những đốm trắng, mặt rêu mịn như nhung, mặt cỏ lấm tấm.

Một bảng màu "một màu" kém hấp dẫn thường chỉ đi theo hướng đầu tiên: lấy một màu xanh, thêm trắng ra vài sắc nhạt, thêm đen ra vài sắc đậm. Rừng thật đi theo cả năm hướng cùng lúc.

Đọc một khoảng rừng

Đứng ở bìa một khu rừng nhiệt đới lúc nắng xiên buổi sáng, nhìn vào sâu. Ta có thể tách ra những lớp xanh khá rõ:

1. Tán cây xa, ở sườn núi đối diện: xanh đã ngả lam và xám, gần như phẳng, mất chi tiết. Đây là xanh của khoảng cách.
2. Tán cây gần được nắng: xanh ngả vàng, sáng, có những đốm lá non màu vàng chanh hoặc hồng đỏ ở đầu cành, tuỳ loài và tuỳ mùa.
3. Kẽ tán, gốc cây: xanh rất tối, có chỗ gần như đen ánh lục.
4. Tầng thấp: lá dương xỉ, lá cây bụi xanh vừa, có mặt lá loáng ánh trời.
5. Thân cây, đá, đất: nâu xám, phủ rêu xanh vàng hoặc địa y xám bạc, là phần "không xanh" giúp mắt nghỉ.

Để ý một quy luật hay gặp dưới nắng: chỗ xanh sáng nhất thường ngả vàng, chỗ xanh tối nhất thường ngả lam. Ánh nắng ấm làm phần được chiếu ấm lên, còn phần trong bóng chủ yếu nhận ánh sáng trời nên lạnh đi. Vì thế một mảng lá "sáng hơn" không chỉ là xanh cộng trắng mà là xanh cộng vàng. Quy luật này đổi khi trời âm u hoặc dưới ánh đèn, nên chỉ coi là khuynh hướng thường gặp ngoài trời nắng.

Đọc một vùng biển

Biển nhiệt đới cũng là một bài học phối một-màu. Vì sao nước biển xanh là câu hỏi đã có lời giải thích quen thuộc; ở đây ta chỉ nhìn cách các sắc xanh xếp cạnh nhau.

• Nước nông trên cát sáng: xanh ngọc nhạt, trong, gần như ngả lục.
• Nước trên rạn đá, thảm cỏ biển: loang những mảng tối nâu xanh dưới làn nước.
• Nước sâu xa bờ: lam đậm, đều.
• Bọt sóng: trắng, là chỗ sáng nhất.
• Bóng mây trôi: những mảng lam xám tối hơn di chuyển chậm trên mặt nước.
• Mặt sóng nghiêng về phía trời: phản chiếu trời nên nhạt, bạc.

Từ ngọc nhạt đến lam đậm, từ trắng bọt đến lam xám của bóng mây, cả vùng biển vẫn chỉ là một họ màu, nhưng có đủ rất sáng và rất tối, đủ ngả lục và ngả lam. Nhờ vậy nó không bao giờ đơn điệu.

Bảng các cách biến hoá một màu

Năm bí quyết để bảng một-màu không nhạt

1. Có một màu rất sáng và một màu rất tối

Rừng có đốm nắng gần trắng và kẽ lá gần đen. Biển có bọt sóng và vực nước sâu. Một bảng màu toàn sắc trung bình, không có hai đầu, là bảng nhạt. Chuyển bảng màu sang đen trắng để xem: nếu tất cả gần như một màu xám, cần thêm đầu sáng và đầu tối.

2. Đi sáng thì ấm lên, đi tối thì lạnh đi

Thay vì chỉ thêm trắng để làm sáng, thêm một chút vàng; thay vì chỉ thêm đen để làm tối, thêm một chút lam. Màu sẽ "sống" hơn hẳn, giống lá dưới nắng. Với họ màu lam của biển, sáng lên thì ngả lục ngọc, tối đi thì ngả lam tím.

3. Để một mảng xám làm nền

Rặng cây xa trong sương, mặt nước dưới bóng mây là những mảng xanh đã xám đi. Chúng làm nền cho các sắc tươi hơn nổi lên. Trong bảng một-màu, luôn nên có ít nhất một sắc đã pha xám.

4. Thêm một chút màu khác thật nhỏ

Rừng có thân cây nâu, lá non đỏ; biển có cát vàng. Một bảng một-màu tuyệt đối dễ thành lạnh lẽo. Một chi tiết nhỏ màu đất ấm, hay màu đối diện với họ màu chính, giúp cả bảng ấm lên mà không mất tính thống nhất.

5. Mảng to nhỏ khác nhau

Rừng có mảng tán lớn, cụm lá vừa, đốm nắng li ti. Đừng chia diện tích các sắc đều nhau. Một sắc làm nền lớn, vài sắc chiếm vừa, một hai sắc chỉ là chi tiết.

Lỗi hay gặp

• Chỉ pha trắng và đen. Ra một dãy sắc đều đặn nhưng chết, vì mất sự thay đổi nóng lạnh.
• Toàn sắc tươi. Năm sắc xanh đều tươi sẽ chói và rối, chẳng khác gì năm màu khác nhau.
• Thiếu chênh sáng tối. Chữ xanh nhạt trên nền xanh vừa sẽ khó đọc dù cùng họ màu.
• Bỏ quên kết cấu. Trong thiết kế phẳng, có thể bù bằng ảnh, hoạ tiết nhẹ hoặc chất liệu giấy.

Đem cách phối này vào việc thật

• Bộ slide một màu: nền rất tối của họ màu, tiêu đề sắc sáng ngả ấm, biểu đồ bằng hai ba sắc giữa, một chi tiết màu đất làm nhấn.
• Thiệp hay poster chủ đề biển: từ ngọc nhạt đến lam thẫm, bọt trắng làm chữ, một chút vàng cát làm chi tiết.
• Phòng nhiều cây: cây thật đã cho đủ sắc xanh và kết cấu. Tường nên là trung tính ấm, chậu và đồ gỗ màu đất. Đừng sơn tường xanh lá tươi để "hợp" với cây.
• Tranh rừng, tranh biển: trước khi vẽ, pha sẵn ít nhất năm sắc: một rất sáng ngả vàng, một rất tối ngả lam, hai sắc giữa, một sắc đã pha xám cho phần xa.

Bài tập: xếp mười chiếc lá

Đi dạo một vòng vườn hay công viên, nhặt mười chiếc lá xanh của mười cây khác nhau, chọn lá còn tươi. Về nhà đặt trên tờ giấy trắng. Xếp chúng lần lượt theo ba cách: từ sáng nhất đến tối nhất; từ ngả vàng nhất đến ngả lam nhất; từ tươi nhất đến xám nhất. Lần nào bạn cũng sẽ phân vân với vài chiếc lá, vì một chiếc có thể sáng mà lại ngả lam, chiếc khác tối mà lại ngả vàng. Chính sự phân vân ấy cho thấy "màu xanh" có nhiều chiều đến thế nào. Chụp lại ba hàng lá: bạn có ba bảng màu xanh khác nhau, đều lấy từ thiên nhiên.