Một cảnh "ra cảnh" chủ yếu nhờ độ sáng tối, không phải nhờ màu. Ảnh đen trắng của một cánh đồng, một dãy núi vẫn đọc được rõ ràng; nhưng một bức tranh đủ màu mà sai sáng tối thì phẳng, rối, khó hiểu. Vì vậy khi phối màu từ thiên nhiên, hãy chốt trước đâu là mảng sáng, đâu là mảng trung, đâu là mảng tối, rồi mới chọn màu cho từng mảng.
Độ sáng là một trong ba thuộc tính của màu, bên cạnh sắc và độ tươi; phần định nghĩa ấy đã quen thuộc. Bài này nói về chuyện tại sao nó quan trọng hơn hai thuộc tính kia khi tả cảnh, và cách tập nhìn nó trong cảnh thật.
Vì sao mắt đọc cảnh bằng sáng tối
Hệ thị giác của chúng ta xử lý hình dạng, chiều sâu, chuyển động phần lớn dựa vào chênh lệch sáng tối. Nhà thần kinh học Margaret Livingstone, trong cuốn Vision and Art: The Biology of Seeing, giải thích rằng khi hai màu khác sắc nhưng sáng ngang nhau đặt cạnh nhau, ta khó thấy khối, khó thấy chiều sâu, ranh giới có cảm giác chập chờn. Bà lấy ví dụ bức Ấn tượng, mặt trời mọc của Monet: mặt trời cam trong tranh có độ sáng xấp xỉ bầu trời xám xung quanh, nên nhìn như đang rung.
Ta tự kiểm được điều này mỗi buổi chạng vạng. Khi trời tối dần, màu sắc nhạt rồi mất trước, cảnh vật chỉ còn những mảng sáng tối, vậy mà ta vẫn nhận ra đâu là cây, đâu là núi, đâu là con đường. Lúc ấy còn có một chuyện thú vị: các màu đỏ tối đi nhanh hơn các màu xanh, nên bông hoa đỏ nổi bật buổi trưa có thể gần như đen lúc chập tối, trong khi lá xanh bên cạnh trông còn tương đối sáng. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng Purkinje.
Quy luật sáng tối của phong cảnh
Hoạ sĩ phong cảnh Mỹ John F. Carlson, trong cuốn sách hướng dẫn vẽ phong cảnh nổi tiếng của ông, nêu một quy luật hay được nhắc lại: dưới ánh sáng ban ngày, mặt nào càng hướng về bầu trời thì càng nhận nhiều sáng. Từ đó, ở phần lớn cảnh ngày:
- Bầu trời là nguồn sáng, thường sáng nhất.
- Mặt phẳng nằm ngang như mặt ruộng, mặt nước, bãi cỏ nhận nhiều sáng từ trời, thường sáng thứ hai.
- Mặt nghiêng như sườn đồi, mái nhà, sáng vừa.
- Mặt đứng như vách núi, tường, thân cây, hàng cây, thường tối nhất.
Quy luật này có nhiều ngoại lệ: mặt đứng hướng thẳng về mặt trời có thể sáng hơn mặt đất; nước tối có thể tối hơn bờ; đá vôi trắng có thể sáng hơn trời âm u. Nhưng nó là điểm xuất phát rất tốt. Một bức tranh mà vách núi sáng hơn trời, hàng cây sáng hơn mặt ruộng, thường trông sai mà người xem không nói được vì sao.
Gom cảnh về ba, bốn mảng
Mắt người phân biệt được rất nhiều bậc sáng tối, nhưng một cảnh đẹp, nhìn từ xa, thường gom được về ba đến năm mảng lớn. Hoạ sĩ hay tập bằng cách phác cảnh chỉ với ba sắc xám: sáng, trung, tối. Nếu bức phác ba sắc ấy đã rõ ràng, phần màu thêm vào sau chỉ làm cảnh đẹp thêm; nếu bức phác đã rối, màu không cứu được.
| Cảnh | Mảng sáng | Mảng trung | Mảng tối | Độ chênh |
|---|---|---|---|---|
| Núi nhiều lớp trong sương sớm | Sương, trời | Các lớp núi xa | Lớp núi gần nhất | Chênh vừa, xếp thành bậc |
| Trưa hè trên phố | Mặt đường, tường nắng | Tán cây phần có nắng | Bóng đổ dưới tán | Chênh rất lớn, bóng gắt |
| Ngày âm u ở đồng bằng | Trời xám sáng, mặt nước | Ruộng, đường | Luỹ tre | Chênh nhỏ, mọi thứ dồn về trung |
| Ngược sáng chiều trên sông | Trời, vệt nắng trên nước | Phần nước còn lại | Bờ, cây, thuyền thành bóng | Chênh rất lớn, ít mảng trung |
| Đêm trăng | Trăng, mặt nước loáng | Trời | Cây, nhà, núi | Chênh lớn nhưng mọi màu đều tối |
Cột cuối cùng nói lên "tâm trạng" của cảnh nhiều hơn màu sắc. Cảnh chênh lớn cho cảm giác mạnh, gắt, kịch tính. Cảnh chênh nhỏ cho cảm giác dịu, buồn, mơ. Chọn độ chênh trước là đã chọn được không khí cho bức tranh hay bản thiết kế.
Những bẫy khi đoán độ sáng của màu
Màu tươi trông sáng hơn thực tế
Một màu đỏ tươi hay hồng tươi gây cảm giác "rực", nhiều người tưởng nó sáng. Chuyển sang đen trắng mới thấy nó chỉ ở mức trung bình, có khi khá tối. Ngược lại, vàng tươi sáng thật. Muốn biết chắc, đừng đoán bằng mắt mà chuyển sang đen trắng.
Màu đặt cạnh nhau đánh lừa nhau
Cùng một mảng xám, đặt trên nền đen trông sáng hơn, đặt trên nền trắng trông tối hơn. Josef Albers trong Interaction of Color có cả loạt bài tập cho thấy điều này. Trong cảnh thật, bầu trời ngay sát một vách núi tối trông sáng rực hơn phần trời ở xa; khi vẽ, người ta hay vô tình tô phần trời ấy quá sáng.
Cái "biết" lấn át cái "thấy"
Ta biết lá cây màu xanh, biết tường vôi màu trắng, nên hay vẽ tường trắng tinh dù nó đang nằm trong bóng và thật ra tối hơn cả bãi cỏ dưới nắng. Tập nhìn sáng tối là tập quên đi cái ta biết, chỉ ghi lại cái mắt đang thấy.
Cách tập nhìn sáng tối
- Nheo mắt: chi tiết nhoè đi, chỉ còn mảng sáng tối lớn.
- Chuyển ảnh sang đen trắng: mọi điện thoại đều làm được. Đây là phép thử nhanh nhất cho cả tranh lẫn bản thiết kế.
- So với một vật chuẩn: cầm một tờ giấy trắng ra ngoài trời, đặt cạnh tầm nhìn. Bạn sẽ ngạc nhiên vì nhiều thứ ta tưởng "trắng" thật ra tối hơn tờ giấy nhiều.
- Dùng thang năm bậc: tự vẽ năm ô từ trắng đến đen bằng bút chì. Nhìn cảnh và gán mỗi mảng vào một ô.
Đem nguyên tắc này vào việc thật
- Vẽ phong cảnh: trước khi tô màu, phác một bức nhỏ chỉ bằng bút chì với ba sắc xám. Khi tô màu, luôn hỏi: màu này đúng sắc rồi, nhưng có đúng độ sáng của mảng ấy không.
- Thiết kế thiệp, poster: chữ chính và nền phải chênh sáng tối rõ, không chỉ khác màu. Ảnh phong cảnh dùng làm nền nên có một vùng sáng hoặc tối khá đều để đặt chữ.
- Slide, biểu đồ: nếu các cột, các đường trong biểu đồ chỉ khác nhau về màu mà cùng độ sáng, in đen trắng hoặc người mù màu xem sẽ không phân biệt được. Hãy cho chúng khác cả sáng tối.
- Trang trí nhà: giống phong cảnh, trần thường sáng nhất, tường sáng vừa, sàn và đồ gỗ tối hơn. Làm ngược, như trần tối và sàn trắng, căn phòng sẽ cho cảm giác lạ, có thể thú vị nhưng cần chủ ý.
Bài tập: ba cảnh, ba sắc xám
Chụp ba cảnh khác nhau trong cùng một ngày: một cảnh có nắng gắt, một cảnh trong bóng râm hoặc trời râm, một cảnh ngược sáng. Chuyển cả ba sang đen trắng. Với mỗi ảnh, lấy một tờ giấy và bút chì, phác lại cảnh trong khung nhỏ bằng bao diêm, chỉ được dùng ba sắc: để trắng giấy, tô xám nhẹ, tô đậm. Sau đó đặt ba bức phác cạnh nhau. Bạn sẽ thấy cảnh nắng gắt gần như chỉ có trắng và đen, cảnh râm dồn hết về xám giữa, cảnh ngược sáng là những mảng đen trên nền sáng. Ba bức phác nhỏ ấy chính là "bộ khung" mà mọi bảng màu cho ba cảnh đó phải đặt lên.
Câu hỏi thường gặp
Độ sáng của màu là gì?
Độ sáng là mức sáng hay tối của một màu, không kể nó là màu gì. Chuyển một bức ảnh màu sang đen trắng, mỗi màu thành một sắc xám; sắc xám ấy cho biết độ sáng của màu. Vàng tươi có độ sáng cao, tím tươi có độ sáng thấp.
Vì sao vẽ tranh nên chú ý sáng tối trước màu?
Vì mắt người nhận ra hình khối, chiều sâu và bố cục chủ yếu nhờ chênh lệch sáng tối. Một bức tranh đúng sáng tối mà màu chưa đẹp vẫn đọc được; một bức đẹp màu mà sai sáng tối sẽ phẳng và rối.
Làm sao biết một màu sáng hay tối?
Cách chắc nhất là chuyển ảnh hoặc bản thiết kế sang đen trắng. Nheo mắt khi nhìn cũng giúp bỏ bớt chi tiết và màu sắc, chỉ còn các mảng sáng tối. Đặt màu cạnh một tờ giấy trắng và một vật đen để so cũng là cách đơn giản.
Vì sao lúc chạng vạng hoa đỏ trông như màu đen?
Khi ánh sáng yếu đi, mắt chuyển dần sang dùng các tế bào nhạy với ánh sáng xanh lục hơn, nên màu đỏ tối đi nhanh hơn màu xanh. Hiện tượng này gọi là hiệu ứng Purkinje. Lá xanh vì thế trông sáng hơn hoa đỏ vào lúc chập tối.
Trong phong cảnh, phần nào thường sáng nhất?
Dưới ánh sáng ban ngày, bầu trời thường sáng nhất, tiếp đến là mặt phẳng nằm ngang như mặt nước, mặt ruộng, rồi đến mặt nghiêng, và mặt đứng như vách núi, hàng cây thường tối nhất. Đây là khuynh hướng chung, có nhiều ngoại lệ tuỳ hướng nắng và chất liệu.
