Rêu, địa y và vệt đen trên vách đá vôi: màu của sự sống trên đá

Đá vôi mới vỡ có màu trắng ngà hoặc xám nhạt; những màu xám đen, sọc đen, mảng cam, đốm xanh xám ta thấy trên vách đá lâu năm phần lớn là màu của sinh vật sống bám trên đá. Các sọc đen chạy dọc vách thường là lớp màng mỏng của vi khuẩn lam và nấm có sắc tố sẫm, sống theo đúng đường nước mưa chảy; các mảng xám xanh, vàng, cam là địa y; đám xanh mượt ở chỗ ẩm là rêu. Nói cách khác, màu của vách đá là bản đồ của nước và sự sống trên đó.

Màu gốc của đá vôi và cái "áo" phủ lên nó

Đá vôi chủ yếu là khoáng canxit, thành phần là canxi cacbonat. Đá vôi tinh khiết trắng; đá lẫn chút sét, chất hữu cơ thì xám nhạt đến xám đậm. Muốn biết màu gốc của một khối đá, hãy nhìn vào chỗ vừa sạt lở hoặc vết đá mới bị đập vỡ: thường sáng hơn hẳn phần xung quanh, có khi trắng ngà như phấn.

Phần mặt đá phơi ngoài trời lâu năm thì không còn là "đá trần". Trên đó có một lớp sinh vật mỏng: vi khuẩn, tảo, nấm, địa y, rêu. Chúng sống được nhờ nước mưa, sương, bụi trong không khí và chính khoáng chất của đá. Mỗi nhóm có sắc tố riêng, chiếm những chỗ khác nhau trên vách, nên mặt đá thành một bức tranh nhiều mảng màu. Màu chung của các vách núi đá vôi nhìn từ xa, thứ màu xám loang lổ quen thuộc, là màu của cái áo sinh vật ấy, cộng với bóng đổ của các hốc đá.

Sọc đen dọc vách: dấu vết của dòng nước

Trên nhiều vách đá vôi, kể cả những đảo đá giữa vịnh Hạ Long (Quảng Ninh), núi đá ở Tràng An (Ninh Bình) hay vùng Phong Nha (Quảng Trị, trước thuộc Quảng Bình), có thể thấy những sọc đen, xám đen chạy từ trên xuống như vệt mực chảy. Nhìn kỹ sẽ thấy các sọc ấy nằm đúng chỗ nước mưa chảy tràn qua mép đá, qua khe nứt, hoặc dưới một mỏm đá nhô ra.

Các nghiên cứu về vách đá ở nhiều nơi trên thế giới cho thấy những vệt đen kiểu này thường là màng sinh học: một lớp rất mỏng gồm vi khuẩn lam, nấm và tảo sống bám chặt vào đá. Nhiều loài trong số đó có sắc tố sẫm giúp chịu nắng gắt và chịu được những đợt khô kéo dài giữa hai trận mưa. Chúng chỉ sống được ở nơi có nước chảy qua định kỳ, nên mọc thành sọc dọc theo đường nước. Ở một số nơi, cặn khoáng như sắt, mangan đọng lại theo dòng nước cũng góp phần làm sọc sẫm hơn. Thành phần cụ thể khác nhau tuỳ từng vách đá.

Vì sao chỗ nước chảy lại không trắng ra

Người ta hay nghĩ nước mưa "rửa" đá cho sạch. Thực ra nước vừa hoà tan một chút đá vôi, vừa mang đến cho sinh vật đúng thứ chúng thiếu nhất: độ ẩm. Chỗ được tưới đều đặn thành chỗ đông đúc nhất, nên đen nhất. Ngược lại, những mặt đá khô, không có đường nước, thường chỉ có lớp địa y mỏng màu xám nhạt.

Địa y: hai sinh vật sống chung thành một mảng màu

Địa y không phải là rêu và cũng không phải một cây. Đó là một cộng sinh giữa nấm và tảo hoặc vi khuẩn lam: nấm làm "nhà", giữ nước, bám đá; tảo hoặc vi khuẩn lam bên trong quang hợp nuôi cả hai. Nhờ vậy địa y sống được ở nơi khắc nghiệt như mặt đá trần, thân cây phơi nắng, bia đá, mái nhà.

Địa y có rất nhiều màu, vì nấm của chúng tạo ra những sắc tố riêng, nhiều chất có vai trò như kem chống nắng:

• Xám xanh, xám tro, trắng xám: màu thường gặp nhất, tạo nên vẻ xám bạc của nhiều mỏm đá.
• Vàng chanh, xanh vàng: những đốm sáng như sơn vẩy trên đá, trên thân cây.
• Cam, vàng cam: thường gặp ở mặt đá phơi nắng, đôi khi ở chỗ chim hay đậu vì phân chim giàu dinh dưỡng.
• Đen, nâu sẫm: những mảng nhỏ như vết cháy, dễ lẫn với màng vi khuẩn lam.

Nhiều loại địa y bám đá lớn rất chậm, nên một mảng địa y to bằng bàn tay có thể đã nhiều năm tuổi. Địa y còn nhạy với ô nhiễm không khí: nhiều loài biến mất ở nơi không khí bẩn, nên các nhà khoa học từng dùng địa y như một dấu hiệu chỉ thị chất lượng không khí.

Rêu: màu xanh biết "ngủ" và "thức"

Rêu là những thực vật nhỏ, không có hệ mạch dẫn nước như cây thường, nên phụ thuộc trực tiếp vào độ ẩm quanh mình. Chúng ưa mặt đá khuất nắng, chân vách ẩm, hốc đá nơi nước rỉ ra. Trong mùa mưa, mảng rêu xanh mướt, có khi xanh như nhung. Vào mùa khô, rêu khô lại, ngả nâu vàng, xám nâu, trông như đã chết.

Điều lý thú là nhiều loài rêu chỉ "ngủ". Nhỏ nước lên một mảng rêu khô, sau một lúc sẽ thấy nó xanh lại, các lá nhỏ xoè ra. Vì vậy cùng một vách đá có thể đổi từ nâu xám sang xanh tươi chỉ sau một trận mưa đầu mùa. Đó là một trong những thay đổi màu nhanh nhất của cảnh vật mà ta có thể tự quan sát.

Mảng cam như gỉ sắt trên đá ẩm

Ở xứ nóng ẩm, trên đá, tường, vỏ cây đôi khi có những mảng màu cam gạch như gỉ sắt, sờ vào mềm như nhung. Đó thường là một loại tảo sống trên cạn, chứa nhiều sắc tố cam, chứ không phải gỉ sắt. Phân biệt bằng cách sờ nhẹ: gỉ sắt thật khô, bám bột vào tay; mảng tảo mịn như lớp lông tơ.

Bảng đọc màu trên vách đá

Từ đá trần đến rừng trên đá: màu đổi theo thời gian

Một mặt đá mới lộ ra sẽ không trắng mãi. Thường những sinh vật đến trước là vi khuẩn lam và địa y, vì chúng chịu được khô và nắng. Chúng làm mặt đá ráp hơn, giữ thêm bụi và chút mùn. Rồi rêu đến ở những chỗ ẩm, giữ nước tốt hơn nữa. Khe đá có chút đất thì dương xỉ, cỏ, cây bụi nhỏ bám vào. Mỗi bước lại thêm một lớp màu: từ trắng sang xám, sang xám đen loang, rồi chấm xanh của cây.

Các sinh vật này cũng góp phần làm đá mòn dần: rễ, sợi nấm len vào khe, các chất chúng tiết ra hoà tan đá từng chút. Quá trình kéo dài rất lâu, nhưng nó giải thích vì sao vách đá ở vùng nhiệt đới ẩm thường tối và nhiều màu hơn vách đá ở vùng khô hạn. Ở đây, chỉ cần có nước là có sự sống, và có sự sống là có màu.

Những sắc ấy cũng phủ lên mái ngói, tường gạch, bia đá ở làng quê; chuyện màu rêu trên công trình con người sẽ được nói ở mục màu làng, phố. Với bia đá, tượng đá cổ, đừng tự ý cọ rửa bằng hoá chất mạnh để "làm sạch rêu": làm thế có thể làm hỏng bề mặt đá. Việc ấy nên để người làm bảo tồn quyết định.

Quan sát, tả và vẽ vách đá có hồn

Lần sau đứng trước một vách đá, hãy làm bài tập ba bước: tìm chỗ đá có màu gốc sáng nhất; tìm đường nước chảy và các sọc đen đi theo; tìm các mảng địa y và rêu. Chụp gần từng mảng bằng điện thoại, hoặc mang theo một chiếc kính lúp nhỏ: địa y nhìn gần như những tấm bản đồ thu nhỏ có viền, có đảo.

Khi vẽ núi đá vôi, đừng tô cả khối một màu xám. Lót một lớp xám ngà sáng, sau đó vẽ những vệt dọc đậm theo chiều nước chảy, chấm vài mảng xanh rêu ở chân vách và trong hốc, điểm một hai đốm vàng cam rất nhỏ. Vách đá sẽ trông già, ẩm và có sự sống. Khi tả, có thể viết: vách đá "loang lổ như vết mực", "sọc đen chảy dài", "điểm rêu xanh", "phủ lớp địa y xám bạc", thay cho một chữ "xám" chung chung.