Sắc màu Đông Bắc: núi đá vôi xám, sông xanh ngọc và thung lũng lúa

Sắc màu Đông Bắc là xám của núi đá vôi, xanh ngọc của những dòng sông chảy giữa hẻm đá trong mùa khô, và xanh lúa trong các thung lũng phẳng kẹp giữa vách núi. Khác Tây Bắc toàn núi đất phủ rừng, Đông Bắc có nhiều vùng đá lộ, nên bảng màu nghiêng về xám – xanh, sắc nét và cứng cáp hơn.

Đông Bắc và nền đá vôi

Đông Bắc là vùng núi phía đông sông Hồng, gồm Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang (gồm cả Hà Giang cũ), Thái Nguyên (gồm cả Bắc Kạn cũ), Quảng Ninh và một phần các tỉnh trung du lân cận. Ở nhiều nơi trong vùng, đá vôi lộ ra thành những khối núi dựng đứng, những cao nguyên đá lởm chởm, những thung lũng hẹp giữa vách đá.

Đá vôi tươi mới có màu xám trắng đến xám xanh. Nhưng khi lộ ngoài trời lâu năm, mặt đá phủ thêm rêu, địa y, vệt nước chảy, nên vách núi thường loang lổ xám, đen, nâu, vàng. Vì sao đá vôi có những vệt đen ấy là chuyện riêng về rêu và địa y; với người nhìn cảnh, điều cần nhớ là núi đá Đông Bắc không bao giờ là một khối xám phẳng, mà là xám có vân, có vệt, xen những túi cây xanh mọc trong khe đá.

Cao nguyên đá: xám và xanh ngô

Ở vùng cao nguyên đá Đồng Văn (nay thuộc Tuyên Quang, trước thuộc Hà Giang), đá vôi phủ gần kín mặt đất. Người dân trồng ngô trong những hốc đất nhỏ giữa đá, xếp đá thành hàng rào quanh nhà, quanh nương. Kết quả là một bảng màu rất lạ: nền xám đá lởm chởm, xen những chấm xanh của ngô, rau, và những đường xám đậm hơn của tường rào đá.

Màu xanh ngô thay đổi theo mùa: xanh non khi mới mọc, xanh đậm giữa vụ, vàng úa rồi nâu khô sau thu hoạch. Nhưng nền đá xám thì gần như không đổi, nên cảnh cao nguyên đá có cảm giác bền vững, ít biến động màu hơn những vùng khác. Mùa đông, khi ngô đã thu hoạch, cả vùng gần như chỉ còn xám đá và nâu đất.

Sông xanh ngọc giữa hẻm đá

Một màu nổi tiếng của Đông Bắc là xanh ngọc của các dòng sông, như sông Nho Quế chảy qua vùng cao nguyên đá, sông Gâm, sông Năng, sông Quây Sơn. Vào mùa khô, nước nhiều đoạn trong và có màu xanh lục lam, nổi bật giữa vách đá xám.

Lý do thường được giải thích là: mùa khô dòng chảy nhỏ, nước ít phù sa lơ lửng nên trong; ánh sáng xuyên xuống, nước hấp thụ bớt phần đỏ và phản lại sắc xanh; thêm vào đó đáy sông, bờ đá và có thể một lượng nhỏ khoáng chất, sinh vật trong nước góp phần tạo sắc lục. Cơ chế chi tiết của từng con sông còn tuỳ nơi. Điều chắc chắn là màu xanh ngọc chỉ là màu mùa khô: vào mùa mưa, nước lũ mang đất đá xuống, các sông này chuyển đục nâu như nhiều sông khác.

Với người vẽ, sông Đông Bắc mùa khô là một dải xanh lục lam đậm, sáng hơn ở chỗ nước nông có đáy đá trắng, sẫm hơn ở chỗ sâu và chỗ có bóng vách núi.

Hồ núi và thác: xanh lục, trắng bọt

Hồ Ba Bể (nay thuộc Thái Nguyên, trước thuộc Bắc Kạn) là hồ nước ngọt tự nhiên lớn, nằm giữa vùng núi đá vôi phủ rừng. Mặt hồ xanh lục thẫm khi lặng, phản chiếu vách núi và rừng xung quanh. Thác Bản Giốc trên sông Quây Sơn ở Cao Bằng có nước trắng bọt đổ xuống những bậc đá vôi, mùa khô nước xanh ngọc ở chân thác, mùa mưa nước đục và thác lớn hơn.

Những cảnh này ở đây chỉ là một dòng trong bảng màu vùng, nhưng chúng cho thấy một quy luật chung của Đông Bắc: đá vôi xám, nước xanh lục, rừng xanh thẫm đi cùng nhau như một bộ ba.

Thung lũng lúa giữa vách đá

Khác với ruộng bậc thang vắt trên sườn núi đất ở Tây Bắc, nhiều nơi ở Đông Bắc có những thung lũng đáy phẳng nằm giữa các dãy núi đá vôi. Thung lũng Bắc Sơn ở Lạng Sơn là ví dụ quen thuộc. Ở đó, cánh đồng lúa trải phẳng, những ngọn núi đá dựng xung quanh như vách tường.

Màu lúa trong thung lũng thay đổi theo vụ như mọi cánh đồng, nhưng điều đặc biệt là vách đá xám bao quanh làm màu lúa nổi lên mạnh hơn. Khi lúa xanh, thung lũng như một chiếc khay ngọc đặt giữa đá; khi lúa chín, nó thành chiếc khay vàng. Bóng núi buổi sáng và buổi chiều đổ dài trên cánh đồng, chia thung lũng thành hai nửa sáng tối rõ rệt, nửa trong bóng ngả xanh lam, nửa ngoài nắng vàng rực.

Bảng màu thung lũng là sự tương phản giữa mặt phẳng mềm và khối dựng cứng: đồng lúa xanh hoặc vàng tuỳ vụ, nhà cửa thấp, và vách đá xám điểm cây. Buổi sớm, sương đọng trong thung lũng, chỉ thấy những đỉnh núi đá nhô lên khỏi lớp trắng. Ở Đông Bắc cũng có ruộng bậc thang trên núi đất, như vùng Hoàng Su Phì (nay thuộc Tuyên Quang), cho thấy vùng này không chỉ có đá.

So sánh nhanh Tây Bắc và Đông Bắc

Bảng màu gợi ý: Đông Bắc

Gợi ý của bài, lấy theo mắt từ cảnh núi đá, sông và thung lũng Đông Bắc mùa khô. Không phải mã chuẩn.

Cặp màu đáng nhớ nhất là xám đá và xanh ngọc: một màu trung tính lớn, một màu lạnh bão hoà nhỏ. Đặt chúng cạnh nhau, xanh ngọc sẽ rực lên. Đây cũng là lý do ảnh chụp sông giữa hẻm đá Đông Bắc thường rất "ăn" màu.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm về vùng đá

Vùng Đông Bắc có những nơi được công nhận là công viên địa chất toàn cầu UNESCO như Cao nguyên đá Đồng Văn và Non nước Cao Bằng, nơi có trưng bày giải thích về đá và địa hình. Ai thích màu đá có thể bắt đầu từ đó để hiểu vì sao cùng là đá vôi mà có chỗ trắng, chỗ xám, chỗ đen. Khi tả cảnh Đông Bắc, hãy nhớ ba điều:

• Núi đá có vân, có vệt; đừng tô một màu xám phẳng.
• Sông xanh ngọc là cảnh mùa khô; mùa mưa sông đục.
• Cây xanh trên núi đá mọc thành chùm trong khe, không phủ kín như rừng núi đất.

Một bài tập nhỏ: lấy một tấm ảnh núi đá Đông Bắc, che hết phần nước và ruộng, chỉ nhìn vách đá. Hãy liệt kê những màu bạn thấy trên đá: xám trắng, xám xanh, đen, vàng nâu, xanh rêu. Thường bạn sẽ đếm được năm màu trở lên trên một vách tưởng là "xám".