Sắc màu Tây Bắc: núi xanh thẫm, mây trắng và ruộng bậc thang

Sắc màu Tây Bắc là những lớp núi xanh thẫm chồng lên nhau, nhạt dần thành xanh lam về phía chân trời, mây trắng nằm trong thung lũng, đất đỏ vàng lộ ra ở sườn đồi và những thửa ruộng bậc thang đổi màu theo vụ lúa. Đây là bảng màu của núi đất cao và ẩm: ít đá xám, nhiều xanh, nhiều mây, và chiều sâu không gian rất lớn.

Tây Bắc là vùng nào và vì sao màu khác Đông Bắc

Theo cách gọi quen trong sách Địa lí, Tây Bắc là vùng núi phía tây sông Hồng, gồm Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, phần lớn Lào Cai hiện nay (trong đó có vùng Yên Bái cũ) và vùng Hoà Bình cũ nay thuộc Phú Thọ. Đây là nơi có dãy Hoàng Liên Sơn với đỉnh Phan Xi Păng cao hơn 3.100 m, cao nhất Việt Nam.

Khác với Đông Bắc nhiều núi đá vôi, núi Tây Bắc phần lớn là núi đất cao, sườn dốc, có lớp đất và rừng phủ dày. Đây là khác biệt căn bản về màu: Tây Bắc là vùng của màu xanh và đất đỏ vàng, Đông Bắc là vùng của màu xám đá xen xanh. Tây Bắc cũng có những cao nguyên đá vôi như Mộc Châu, Sơn La, nhưng nét chung của vùng vẫn là những dãy núi đất trùng điệp.

Núi xanh thẫm và những lớp lam xa

Đứng trên một đỉnh đèo ở Tây Bắc, ta thấy núi không phải một màu mà là một dải màu nối tiếp. Lớp núi gần nhất xanh thẫm, có khi gần như đen trong bóng, thấy rõ từng tán cây. Lớp thứ hai xanh xám. Lớp thứ ba, thứ tư chuyển dần sang xanh lam, lam tím. Lớp xa nhất chỉ còn là một đường viền nhạt gần bằng màu trời.

Hiện tượng này các hoạ sĩ gọi là phối cảnh khí quyển: giữa mắt ta và ngọn núi xa có một khối không khí dày chứa hơi nước, bụi, làm ánh sáng bị tán xạ, phủ lên núi một lớp "màu trời". Tây Bắc ẩm, nhiều dãy núi song song, nên đây là nơi phối cảnh khí quyển hiện ra đẹp và rõ bậc nhất nước ta. Muốn vẽ núi Tây Bắc cho có chiều sâu, chỉ cần nhớ: càng xa càng nhạt, càng lam, càng ít chi tiết.

Mây trắng: thành phần cố định của cảnh

Ở Tây Bắc, mây gần như là một phần của địa hình. Mây bám đỉnh núi, mây trôi ngang sườn, mây nằm trong thung lũng sáng sớm. Trên những đỉnh cao, người ta có thể đứng phía trên một biển mây trắng trải rộng, chỉ thấy những chỏm núi nhô lên như đảo.

Màu mây không phải trắng tinh. Phần mây được nắng chiếu trắng ngà hoặc vàng nhạt; phần trong bóng núi ngả xanh lam hoặc tím xám; mây sát mặt đất buổi sớm thì xám bạc, nuốt mất màu cây. Khi tả hay vẽ, một mảng mây chia hai tông sáng tối sẽ thật hơn rất nhiều so với một khối trắng phẳng.

Đất đỏ vàng và vết cắt trên sườn núi

Đất vùng đồi núi Tây Bắc phần lớn là đất feralit màu đỏ vàng, hình thành trong điều kiện nóng ẩm. Bình thường đất bị rừng và cỏ che, nhưng ở những chỗ mở đường, sạt lở, nương rẫy mới làm, sườn núi lộ ra những vệt đỏ vàng, cam nâu rất nổi trên nền xanh. Con đường đèo uốn lượn nhìn từ xa thường là một dải màu đất như thế, vắt qua sườn núi.

Đây là màu "ấm" quan trọng của bảng màu Tây Bắc. Không có nó, cảnh chỉ toàn xanh và lam, lạnh và đơn điệu. Một vệt đường đất, một mảng nương vàng, một mái nhà nâu là đủ làm cân bằng cả bức tranh.

Ruộng bậc thang: bảng màu đổi theo vụ

Ruộng bậc thang là dấu ấn nổi tiếng nhất của Tây Bắc, nhất là ở vùng Mù Cang Chải (Lào Cai, trước thuộc Yên Bái), Y Tý, Sa Pa. Về mặt màu sắc, cái đặc biệt của ruộng bậc thang là hình cố định, màu thay đổi. Những đường bờ ruộng uốn theo đường đồng mức không đổi, nhưng thứ màu lấp đầy chúng đổi theo vụ lúa:

Thời gian trên lệch theo độ cao, theo năm và theo từng nơi; ruộng ở chân dốc thường chín trước ruộng trên cao. Chính sự lệch nhau đó tạo ra những dải màu chuyển từ xanh sang vàng trên cùng một sườn đồi.

Sông suối và hồ lớn giữa núi

Nước ở Tây Bắc có nhiều màu tuỳ nơi và tuỳ mùa. Suối đầu nguồn chảy qua đá cuội thường trong, đáy đá xám trắng, nước xanh nhạt ở chỗ sâu. Những con sông lớn như sông Đà, sông Mã chảy giữa hẻm núi, mùa khô có đoạn xanh, mùa mưa đục nâu đỏ vì nước lũ cuốn đất đồi. Vì sao mỗi dòng sông có màu riêng là chuyện của khoa học về phù sa; ở đây chỉ cần nhớ màu sông Tây Bắc luôn đổi theo mùa mưa.

Từ khi có các hồ thuỷ điện lớn như Hoà Bình, Sơn La, Tây Bắc có thêm một màu mới: những mặt hồ rộng xanh lục nằm giữa núi, phản chiếu các dãy núi xung quanh. Mặt hồ phẳng làm cảnh có thêm những đường ngang hiếm hoi giữa vùng toàn đường dốc. Sáng sớm, sương phủ mặt hồ, những đảo đồi nhô lên thành các khối xanh thẫm trên nền trắng; buổi trưa nước xanh lục đậm; chiều về mặt hồ ánh vàng cam.

Bảng màu gợi ý: Tây Bắc

Gợi ý của bài, lấy theo mắt từ cảnh núi, mây và ruộng bậc thang ngày trời quang. Không phải mã chuẩn.

Một mẹo dùng bảng này: chia khung tranh theo chiều sâu, mỗi lớp núi dùng một màu từ đậm đến nhạt, rồi chỉ đặt màu ấm (đỏ vàng đất hoặc vàng lúa) ở lớp gần nhất. Màu ấm ở xa sẽ làm mất chiều sâu.

Góc nhìn hôm nay: đọc cảnh Tây Bắc qua màu

• Đếm lớp núi: khi xem ảnh hay đứng trước cảnh Tây Bắc, thử đếm có bao nhiêu lớp núi phân biệt được bằng màu. Thường là năm, sáu lớp trở lên trong ngày trời quang.
• Tìm màu ấm: chỉ ra chỗ nào có màu đất, màu lúa, màu mái nhà. Đó là "điểm neo" của bức tranh.
• Quan sát mây: mây nằm trên hay dưới chỗ bạn đứng? Mây phía có nắng và phía khuất nắng khác màu ra sao?

Nhà cửa và trang phục các dân tộc vùng cao cũng góp vào bảng màu Tây Bắc, nhưng đó là màu con người làm ra, đáng một đề tài riêng. Ai muốn hiểu thêm về địa hình có thể xem Atlat Địa lí Việt Nam phần vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ; về cách vẽ chiều sâu bằng màu, sách Color and Light của James Gurney có chương phối cảnh khí quyển rất dễ hiểu.