Sắc màu đồng bằng Bắc Bộ: phù sa nâu, luỹ tre xanh và mặt ao làng

Sắc màu đồng bằng Bắc Bộ là nâu đỏ của phù sa sông Hồng, xanh của luỹ tre bao quanh làng, xanh và bạc của mặt ao, xanh lúa trải phẳng tới chân trời, xen những con đê đất phủ cỏ và những đàn cò trắng. Đây là bảng màu của một vùng đất thấp, phẳng, nhiều nước, nơi đường chân trời luôn nằm ngang và bầu trời chiếm gần nửa khung cảnh.

Một vùng đất do phù sa đắp nên

Đồng bằng Bắc Bộ được bồi đắp chủ yếu bởi phù sa của hệ thống sông Hồng và sông Thái Bình. Nước sông Hồng mùa lũ có màu nâu đỏ đậm vì mang nhiều phù sa; tên gọi "sông Hồng" thường được giải thích gắn với màu nước ấy. Vì sao phù sa làm nước có màu là chuyện khoa học riêng; ở đây điều quan trọng là màu phù sa đã thành màu nền của cả vùng: đất bãi, đất ruộng, bờ đê, gạch nung từ đất sét đều mang sắc nâu, nâu đỏ, nâu xám của nó.

Đồng bằng nay trải trên Hà Nội, Hải Phòng (gồm cả Hải Dương cũ), Hưng Yên (gồm cả Thái Bình cũ), Ninh Bình (gồm cả Hà Nam, Nam Định cũ), Bắc Ninh và phần thấp của các tỉnh lân cận. Ở rìa phía tây nam, nơi Ninh Bình, đồng bằng chạm vào những khối núi đá vôi, tạo nên cảnh ruộng lúa xen núi đá rất riêng.

Luỹ tre: đường viền xanh của làng

Làng truyền thống Bắc Bộ thường có luỹ tre bao quanh. Nhìn từ cánh đồng, mỗi làng là một khối xanh đậm nằm ngang trên nền lúa, giống một hòn đảo cây giữa biển ruộng. Đây là hình ảnh quen thuộc đến mức nhiều người nói "luỹ tre làng" như một cách gọi chính làng quê.

Màu tre không đơn giản là xanh. Thân tre già xanh ngả vàng, có đốt sẫm; ngọn tre có lá non nhạt hơn; dưới gốc là lớp lá tre khô vàng nâu rụng dày. Khi gió thổi, khối tre lật mặt dưới của lá lên, ánh bạc hơn. Trong tranh, một luỹ tre đẹp thường có phần trên sáng, phần dưới tối, và một dải bóng xanh tím đổ xuống mặt ruộng.

Mặt ao: tấm gương và tấm thảm

Làng Bắc Bộ nhiều ao: ao trước nhà, ao làng, ao đình. Mặt ao có hai trạng thái màu rất khác nhau:

• Ao trống: mặt nước phẳng phản chiếu trời, tre và mái nhà. Ngày trời trắng, ao bạc như tấm thiếc; ngày trời xanh, ao xanh lam pha lục. Nước ao thường hơi đục nên màu phản chiếu nhạt hơn màu thật.
• Ao phủ bèo: bèo tấm phủ kín thành một tấm thảm xanh lục sáng gần như phẳng; bèo tây (lục bình) thành những khóm xanh bóng, có lúc nở hoa tím nhạt; rau muống bò thành mảng xanh có cọng.

Bờ ao thường có cây chuối, khóm khoai nước, cầu ao bằng đá hay gỗ. Đây là những chi tiết nhỏ cho phép tả đúng "chất Bắc Bộ" chỉ bằng vài màu.

Cánh đồng phẳng và đường chân trời nằm ngang

Khác với ruộng bậc thang vùng núi, ruộng đồng bằng là những ô vuông, ô chữ nhật nằm phẳng. Từ trên đê nhìn xuống, cánh đồng là một tấm bàn cờ: ô xanh đậm, ô xanh nhạt, ô nước bạc, ô vàng tuỳ ruộng nào cấy trước, cấy sau. Màu lúa thay đổi theo vụ (bạc nước khi đổ ải, xanh mạ, xanh đậm, vàng chín), nhưng điều không đổi là đường nằm ngang: đường chân trời thấp, luỹ tre nằm ngang, bờ đê nằm ngang.

Vì đất phẳng, bầu trời ở đồng bằng chiếm phần rất lớn trong tầm nhìn. Một bức tranh đồng quê Bắc Bộ thường dành đến một nửa hoặc hơn cho trời, và màu trời (trắng ẩm, xanh trong, xám chì) quyết định cảm giác của cả tranh.

Đê đất, bãi bồi và những chấm trắng

Đê là "đường kẻ" lớn nhất của đồng bằng. Mặt đê có khi là đất nâu, nay nhiều đoạn đã bê tông xám; mái đê phủ cỏ xanh, mùa hanh ngả vàng. Phía ngoài đê là bãi bồi ven sông, nơi trồng ngô, chuối, rau màu, xanh tươi hơn trong đồng vì đất phù sa mới.

Trên nền xanh ấy, những chấm trắng của cò là màu sáng nhất. Cò lội ruộng, cò bay thành hàng về luỹ tre lúc chiều, đã đi vào ca dao rất nhiều. Trâu thì là những khối xám đen bóng, đứng trên bờ hay ngâm dưới ao. Rơm phơi vàng trên đường làng, đống rơm vàng nâu cạnh nhà cũng là màu ấm quen thuộc.

Mái ngói đỏ, tường gạch, đình chùa là màu con người thêm vào cảnh, đáng một đề tài riêng; ở đây chỉ cần nhớ chúng thường là màu nâu đỏ, rêu phong, hoà với màu đất phù sa xung quanh.

Hai rìa của đồng bằng: núi đá phía tây nam, bãi bồi phía biển

Đồng bằng Bắc Bộ không phẳng đều tới mọi phía. Ở rìa tây nam, vùng Ninh Bình, những khối núi đá vôi nhô lên giữa ruộng lúa và sông nhỏ. Bảng màu ở đây là sự gặp nhau của hai vùng: xám đá và cây bám vách như miền núi, xanh lúa và mặt nước như đồng bằng. Cảnh thuyền nhỏ đi giữa ruộng lúa và núi đá, như ở quần thể Tràng An, là một trong những hình ảnh màu sắc đặc trưng nhất của miền Bắc.

Ở rìa phía biển, nơi sông Hồng và các nhánh đổ ra biển, là những bãi bồi bùn, rừng ngập mặn sú vẹt và các đầm nuôi trồng. Vườn quốc gia Xuân Thuỷ ở cửa Ba Lạt (nay thuộc Ninh Bình, trước thuộc Nam Định) là một vùng đất ngập nước như vậy. Màu ở đây là xám bạc của bãi bùn khi triều rút, xanh đậm của rừng ngập mặn, nâu phù sa của nước cửa sông, và những đàn chim nước trắng, xám kiếm ăn trên bãi. So với làng quê bên trong đê, vùng cửa sông thưa người, rộng và phẳng hơn, gần như chỉ có ba tầng màu: trời, rừng, bãi.

Bảng màu gợi ý: đồng bằng Bắc Bộ

Gợi ý của bài, lấy theo mắt từ cảnh làng quê đồng bằng ngày nắng nhẹ. Không phải mã chuẩn.

Tỉ lệ dễ đẹp: trời và cánh đồng chiếm phần lớn, luỹ tre là một dải ngang đậm, mặt ao một mảng bạc ở tiền cảnh, rồi vài chấm trắng cò. Bảng này hợp cho tranh đồng quê, thiệp, minh hoạ sách thiếu nhi.

Góc nhìn hôm nay: tìm lại màu đồng bằng

Đồng bằng Bắc Bộ đang đổi nhanh: nhiều luỹ tre bị chặt, ao bị lấp, nhà cao tầng mọc lên giữa ruộng. Màu bê tông xám và mái tôn xanh đỏ dần thay chỗ luỹ tre và mái ngói. Vì vậy, quan sát và ghi lại bảng màu làng quê ngay bây giờ là một việc có ý nghĩa.

1. Đứng trên một con đê, chụp hoặc tô nhanh một dải cảnh: trời, luỹ tre, ruộng, ao.
2. Đếm có bao nhiêu sắc xanh khác nhau. Thường bạn sẽ thấy ít nhất bốn: tre, lúa, bèo, cỏ đê.
3. Đọc lại những câu ca dao về con cò, luỹ tre, ao làng và gạch chân những từ chỉ màu.

Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội và các làng cổ như Đường Lâm là nơi tốt để xem màu vật liệu làng truyền thống.