Sắc màu Huế: màu tím Huế, sông Hương và sương trên núi Ngự

Sắc màu Huế là xanh lục lam của sông Hương chảy chậm, xanh thẫm của rừng thông trên núi Ngự Bình, trắng xám của sương và mưa dầm, xanh rêu trên tường thành, lăng tẩm, và một sắc tím mà người ta quen gọi là "tím Huế". Riêng màu tím Huế là cách gọi văn hoá: nguồn gốc của nó có nhiều giả thuyết, chưa có tư liệu nào khẳng định chắc chắn.

Thành phố của sông, núi và mưa

Huế nằm trên dải đồng bằng hẹp giữa dãy Trường Sơn và biển, có sông Hương chảy giữa lòng thành phố, núi Ngự Bình đứng phía nam như một bức bình phong. Khí hậu Huế có mùa mưa rõ rệt, thường tập trung khoảng tháng Chín đến tháng Mười Hai, với những đợt mưa dầm kéo dài nhiều ngày. Mưa, sương và độ ẩm cao là thứ làm nên "chất màu" Huế: dịu, trầm, nhiều sắc xanh ẩm và xám.

Nếu đồng bằng Bắc Bộ là bảng màu của đất phù sa, thì Huế là bảng màu của nước và hơi nước.

Sông Hương: xanh vì sao, và không phải lúc nào cũng xanh

Sông Hương hình thành từ hai nguồn chính là Tả Trạch và Hữu Trạch, chảy từ vùng núi rừng phía tây xuống. Khi qua thành phố, lòng sông rộng, dòng chảy rất chậm. Vào mùa khô và những ngày lặng, nước sông có màu xanh lục lam trong, phản chiếu rõ hàng cây, cầu và bầu trời.

Cách giải thích thường gặp là sông Hương mang ít phù sa hơn những sông lớn như sông Hồng, nhất là mùa khô, nên nước trong; đoạn qua thành phố chảy chậm khiến cặn lắng bớt; thêm vào đó mặt nước phản chiếu cây xanh hai bờ và trời làm sắc xanh đậm lên. Nhưng vào mùa lũ, nước từ thượng nguồn đổ về mang theo đất đá, sông Hương cũng đục ngầu như nhiều sông khác. Màu "dòng sông xanh" là màu của những ngày đẹp, không phải màu quanh năm.

Lúc hoàng hôn, mặt sông chuyển sang các sắc tím hồng, cam nhạt, lam tím, nhất là khi trời có mây mỏng. Nhiều người cho rằng chính những buổi chiều như thế góp phần làm nên hình ảnh "tím Huế".

Núi Ngự và sương: xanh thẫm, lam mờ

Núi Ngự Bình không cao, có dáng cân đối, sườn phủ rừng thông. Màu thông là xanh thẫm ngả xám, kim lá mảnh nên khối rừng nhìn mịn như nhung. Sáng sớm, nhất là mùa mưa và mùa đông, sương bao quanh chân núi và mặt sông, khiến núi chỉ còn là một khối lam mờ trên nền trời trắng.

Phía tây thành phố, các lăng vua nằm giữa đồi thông, hồ nước và vườn cây. Ở đây màu xanh của thông và của mặt hồ chiếm ưu thế, công trình đá, gạch, vôi nằm lẫn trong cây. Đây là cách người xưa đặt kiến trúc vào cảnh, để màu kiến trúc hoà vào màu thiên nhiên chứ không lấn át.

Rêu phong: màu thời gian

Khí hậu ẩm và mưa dầm làm rêu mọc nhiều trên tường thành, bậc đá, mái ngói, bia đá. Một bức tường thành cũ ở Huế thường loang lổ xanh rêu, xám đen, vàng nâu, gạch đỏ lộ ra ở chỗ vữa bong. Đây là bảng màu mà nhiều hoạ sĩ, nhiếp ảnh gia rất yêu: trầm, nhiều lớp, không màu nào chói.

Trong Đại Nội, một số mái điện lợp ngói lưu ly men vàng hoặc men xanh, sáng bóng hơn hẳn ngói thường. Chuyện màu trong kiến trúc cung đình thuộc về văn hoá; với cảnh sắc, chỉ cần thấy rằng ánh vàng men ngói nổi lên rất rõ trên nền cây xanh và trời xám ngày mưa.

Màu tím Huế: những cách giải thích

"Tím Huế" là một cụm từ rất quen trong văn thơ, âm nhạc và đời sống. Nhưng cần nói rõ: đây là cách gọi văn hoá, không phải tên một sắc màu được xác định, và nguồn gốc của nó chưa có tài liệu chắc chắn. Các giả thuyết thường được nhắc:

• Màu áo dài: nhiều người gắn màu tím với áo dài của nữ sinh Huế trong những thập niên trước, hình ảnh đã đi vào ký ức chung về thành phố.
• Màu cảnh vật: màu hoàng hôn trên sông Hương, màu sương chiều trên núi, màu hoa bằng lăng, hoa sim ở vùng đồi quanh Huế được cho là gợi nên sắc tím.
• Màu tâm trạng: trong văn chương, tím hay được gắn với sự trầm lắng, hoài niệm, một nét mà nhiều người thấy hợp với Huế.
• Màu liên quan cung đình: có ý kiến cho rằng màu tím có liên hệ với y phục hay lễ nghi xưa, nhưng chưa thấy tư liệu đủ rõ để khẳng định.

Có lẽ "tím Huế" là sự cộng dồn của nhiều thứ ấy chứ không đến từ một nguồn duy nhất. Khi viết hay vẽ, nên dùng tím Huế như một sắc tím trầm, ngả xanh hoặc ngả hồng nhạt, tránh tím quá rực.

Phá Tam Giang: màu ven biển xứ Huế

Ra phía biển, Huế có hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai, một vùng nước lợ rộng chạy song song bờ biển, ngăn với biển bằng những dải cát dài. Bảng màu ở đây khác hẳn thành phố: mặt nước rộng, phẳng, phản chiếu trời thành màu bạc, xám xanh hoặc xanh lam nhạt; dải cát phía biển trắng ngà với hàng phi lao xanh xám; phía trong là ruộng lúa và làng.

Trên mặt phá có những hàng cọc tre, lưới đánh bắt cắm thành hình như những nét vẽ mảnh màu nâu đen trên nền nước sáng. Lúc hoàng hôn, mặt phá chuyển sang cam, hồng, tím, những hàng cọc và con thuyền thành hình bóng đen. Đây là một trong những nơi màu tím, hồng của buổi chiều Huế hiện ra rõ nhất, có lẽ cũng góp vào ấn tượng "tím Huế" của nhiều người.

Mùa mưa, phá đục và nước dâng, trời xám xuống sát mặt nước, đường chân trời gần như biến mất. Hai bảng màu mùa khô và mùa mưa của phá vì vậy đối lập nhau: một bên là bạc – lam – cam rực rỡ, một bên là xám liền một khối.

Bảng màu gợi ý: Huế

Gợi ý của bài, lấy theo mắt từ cảnh sông Hương, núi Ngự và tường thành. Không phải mã chuẩn, kể cả màu "tím Huế".

Cách phối dễ đẹp: lấy xanh rêu, xanh thông, lam sương làm nền; tím Huế là màu nhấn chính; vàng men ngói chỉ một chấm. Bảng này cho cảm giác trầm, tĩnh, đúng chất Huế hơn là dùng tím rực trên nền trắng.

Góc nhìn hôm nay: đọc Huế bằng màu

• Ngắm sông Hương vào ba lúc: sáng sớm có sương, trưa nắng và chiều hoàng hôn. Bạn sẽ thấy ba dòng sông khác màu.
• Đi dọc một đoạn tường thành sau mưa, ghi lại các màu rêu, đá, gạch. Đó là một bảng màu "thời gian" mang về được.
• Đọc những bài thơ, văn viết về Huế và để ý màu tím xuất hiện ở đâu: áo, hoa, trời hay nước. Bài Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử là một ví dụ về cảnh sắc xứ Huế qua chữ, dù màu chủ đạo ở đó lại là xanh.

Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế và khu di tích Đại Nội là nơi có thể xem màu men, màu sơn son thếp vàng của kiến trúc cũ.