Sắc màu Đông Nam Bộ: rừng cao su, đất xám và những dòng sông lớn

Sắc màu Đông Nam Bộ là xanh thẫm của những rừng cao su xếp hàng thẳng tắp với thân xám bạc, xám bạc của đất xám phù sa cổ xen đỏ của đất bazan, nâu của những con sông lớn như Đồng Nai, Sài Gòn, xanh lục của hồ chứa rộng, và xanh đậm của rừng ngập mặn nơi sông đổ ra biển. Đây là vùng chuyển tiếp giữa cao nguyên và đồng bằng, nên bảng màu vừa có đất đỏ của Tây Nguyên, vừa có sông nước của miền Tây.

Vùng đất giữa cao nguyên và đồng bằng

Đông Nam Bộ là vùng đất cao thoải dần từ chân Tây Nguyên xuống đồng bằng sông Cửu Long và biển. Sau sắp xếp năm 2025, vùng này chủ yếu thuộc TP.HCM (gồm cả Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu cũ), Đồng Nai (gồm cả Bình Phước cũ) và Tây Ninh. Địa hình là đồi thấp lượn sóng, đồng bằng cao, chỉ lác đác vài ngọn núi nhô lên.

Về màu, điểm khác biệt lớn nhất của Đông Nam Bộ so với miền Tây là đất khô và cây công nghiệp: nhiều đất đồi, ít kênh rạch, cảnh được chi phối bởi những rừng cây trồng đều tăm tắp.

Rừng cao su: hành lang xanh và xám

Cây cao su (Hevea brasiliensis) có nguồn gốc từ lưu vực sông Amazon, được người Pháp đưa vào trồng ở Việt Nam từ cuối thế kỷ 19. Đông Nam Bộ, với đất xám và đất đỏ, trở thành vùng trồng cao su lớn nhất nước.

Đứng trong một lô cao su là một trải nghiệm màu rất riêng. Thân cây thẳng, vỏ xám bạc có vệt rêu nhạt, mỗi thân có một đường cạo mủ xiên chạy vòng; dưới đường cạo là chiếc chén hứng mủ trắng. Hàng cây thẳng tắp tạo những hành lang dài, ánh sáng lọt qua tán thành từng vệt trên lớp lá khô nâu dưới đất. Màu chủ đạo trong rừng cao su là:

• Xám bạc của thân cây, xếp thành nhịp lặp lại.
• Xanh thẫm của tán lá phía trên, gần như khép kín.
• Nâu vàng của lớp lá khô phủ mặt đất.
• Trắng sữa của mủ cao su, những chấm sáng nhỏ ngang tầm mắt.

Rừng cao su còn có một khoảnh khắc đổi màu riêng: vào khoảng đầu mùa khô, cây thay lá. Lá già chuyển vàng, cam, có lá đỏ nâu, rồi rụng dày, sau đó cây ra lộc non xanh nhạt. Trong vài tuần, những hàng cao su ở Đông Nam Bộ có màu gần với rừng mùa thu ôn đới, thời gian xê dịch tuỳ năm và tuỳ giống cây.

Đất xám và đất đỏ: hai màu nền

Đông Nam Bộ có hai loại đất chính, cho hai màu nền khác nhau:

Đất xám thường được nhắc là đất bạc màu, nhiều cát, dễ khô. Dưới nắng, những con đường đất xám sáng loá, lá cây ven đường phủ bụi trắng xám, khác với bụi đỏ ở vùng đất bazan. Khi tô cảnh Đông Nam Bộ, chọn đúng màu đất là điều đầu tiên: cùng một hàng cao su, đứng trên đất xám thì cảnh mát và sáng, đứng trên đất đỏ thì cảnh ấm và rực.

Sông lớn và hồ chứa

Đông Nam Bộ có những con sông lớn như sông Đồng Nai, sông Sài Gòn, sông Bé, sông Vàm Cỏ Đông. Nước các sông này thường có màu nâu hoặc nâu xanh, mùa mưa đục hơn vì phù sa và nước mưa từ đất đồi đổ về. Dọc bờ sông là những vạt dừa nước, bần, cỏ lau.

Vùng này cũng có những hồ chứa nước lớn như hồ Trị An (Đồng Nai), hồ Dầu Tiếng (Tây Ninh). Mặt hồ rộng, nước xanh lục hoặc xanh lam tuỳ trời, mùa khô nước rút để lộ một viền đất xám hoặc đỏ quanh bờ, có những thân cây chết đứng trong nước. Đây là cảnh có độ phẳng và độ rộng hiếm gặp ở vùng đồi.

Núi lẻ, rừng nguyên sinh và rừng ngập mặn

Giữa vùng đồng bằng cao phẳng, núi Bà Đen ở Tây Ninh nhô lên gần 1.000 m, là ngọn núi cao nhất Nam Bộ. Sườn núi có nhiều tảng đá granit xám lớn xen rừng xanh, từ xa nhìn như một khối lam xám đứng một mình trên nền ruộng.

Phía bắc Đồng Nai có Vườn quốc gia Cát Tiên, một trong những khu rừng nhiệt đới đất thấp còn tương đối nguyên vẹn ở phía Nam, xanh nhiều tầng, khác hẳn sự đồng đều của rừng cao su. Ở phía nam, nơi sông Sài Gòn, sông Đồng Nai đổ ra biển, rừng ngập mặn Cần Giờ (TP.HCM) là một màu khác: xanh đậm của đước, mắm, rễ nâu xám đan trên bùn, nước sông nâu lợ.

Trong phố, những hàng cây dầu (Dipterocarpus alatus) thân thẳng, vỏ xám nhạt, cao vượt nóc nhà là một màu xám – xanh rất "Sài Gòn". Mùa dầu rụng trái, những quả có hai cánh màu hồng nâu xoay tròn rơi xuống đường.

Vườn điều và những đồi cây công nghiệp khác

Bên cạnh cao su, Đông Nam Bộ còn có những vùng trồng điều rộng lớn, nhất là vùng Bình Phước cũ (nay thuộc Đồng Nai). Cây điều có tán thấp, xoè rộng, lá to xanh bóng. Vào mùa quả, những trái giả mọng nước màu vàng, cam, đỏ treo lủng lẳng, bên dưới là hạt điều hình hạt đậu màu xám xanh. Một vườn điều mùa quả là một bức tranh nhiều chấm màu ấm rải trên nền xanh đậm, rất khác vẻ nghiêm trang xám – xanh của rừng cao su.

Ngoài ra còn có hồ tiêu leo trụ, cà phê, cây ăn trái như sầu riêng, chôm chôm ở các vùng đất đỏ. Điểm chung là chúng đều được trồng theo hàng, theo lô, nên từ trên cao nhìn xuống, vùng đồi Đông Nam Bộ giống một tấm vải ghép từ nhiều ô xanh có sắc độ khác nhau, xen những đường đất đỏ hoặc xám chạy thẳng. Màu xanh nào thuộc cây nào có thể nhận ra qua độ bóng và độ sẫm: cao su xanh thẫm mờ, điều xanh bóng sáng, tiêu xanh đậm theo cột, cây ăn trái xanh nhiều tầng.

Bảng màu gợi ý: Đông Nam Bộ

Gợi ý của bài, lấy theo mắt từ rừng cao su, đất đồi và sông lớn. Không phải mã chuẩn.

Bảng này có đặc điểm là nhiều màu trung tính ấm (xám bạc, nâu vàng, xám vàng). Hãy dùng chúng làm phần lớn khung tranh, xanh thẫm làm khối trên cao, rồi chọn hoặc đỏ đất hoặc cam lá thay làm điểm nhấn.

Góc nhìn hôm nay: nhìn vùng đất công nghiệp bằng con mắt hoạ sĩ

Đông Nam Bộ ngày nay là vùng đô thị và công nghiệp lớn, nhiều người nghĩ không có gì để ngắm. Thật ra chính những rừng cây trồng hàng lối lại là bài học rất tốt về nhịp điệu trong màu sắc: thân xám lặp lại, bóng lặp lại, vệt sáng lặp lại. Vài việc để thử:

1. Đứng giữa hai hàng cao su, nhìn dọc hành lang. Đếm xem màu xám của thân nhạt dần ra sao về phía xa.
2. Đặt một nắm đất xám và một nắm đất đỏ cạnh nhau: đó là hai "phông nền" của vùng.
3. Khi qua sông Đồng Nai hay sông Sài Gòn, ghi lại màu nước vào mùa khô và mùa mưa.