Sắc màu miền Tây: phù sa, dừa nước, lục bình và kênh rạch

Sắc màu miền Tây là nâu phù sa của sông Tiền, sông Hậu, xanh của những bờ dừa nước và vườn cây ăn trái soi bóng xuống kênh, xanh bóng điểm tím nhạt của những bè lục bình trôi, xanh lúa phẳng tới chân trời và xanh xám của rừng tràm. Đây là bảng màu của nước và cây, nơi gần như cảnh nào cũng có một mặt nước phản chiếu.

Đồng bằng của nước

Đồng bằng sông Cửu Long được bồi đắp bởi sông Mê Kông, khi vào Việt Nam chia thành hai nhánh lớn là sông Tiền và sông Hậu rồi toả ra nhiều cửa đổ ra biển. Sau sắp xếp năm 2025, vùng này gồm TP Cần Thơ, các tỉnh Vĩnh Long, Đồng Tháp, An Giang, Cà Mau và một phần Tây Ninh (vùng Long An cũ). Mạng lưới kênh rạch chằng chịt nối sông lớn với từng xóm, từng vườn.

Vì nước có mặt khắp nơi, màu miền Tây luôn có hai lớp: màu của vật, và màu phản chiếu của vật trên mặt nước. Tả hay vẽ miền Tây mà thiếu lớp thứ hai là thiếu đi một nửa cảnh.

Màu nước: phù sa nâu và nước phèn trong

Sông Tiền, sông Hậu quanh năm mang màu nâu phù sa, đậm hơn vào mùa lũ, nhạt và ngả xanh hơn vào mùa khô. Nước sông lớn có màu như cà phê sữa loãng, mặt sông rộng phản chiếu trời thành dải bạc. Kênh rạch nhỏ trong vườn thường nâu xanh, có bóng cây phủ nên sẫm hơn.

Ngược lại, ở những vùng đất phèn như Đồng Tháp Mười hay Tứ giác Long Xuyên, nước nhiều nơi lại trong, có khi ngả xanh nhạt. Một cách giải thích quen thuộc là chất phèn làm các hạt phù sa kết lại và lắng xuống đáy, nên nước trong hơn dù không có nghĩa là nước sạch. Người miền Tây nhìn nước trong vắt ở ruộng là biết đất phèn. Ở những khu rừng tràm, rừng U Minh, nước lại có màu nâu đỏ như nước trà, do chất từ lá cây mục ngấm vào, là một chủ đề khoa học riêng.

Dừa nước và dừa: hai đường viền xanh

Dừa nước (Nypa fruticans) mọc dày dọc bờ sông, bờ rạch ở vùng nước lợ và nước ngọt gần cửa sông. Cây không có thân đứng mà lá mọc thẳng từ gốc chìm trong bùn, lá kép dài vươn lên rồi cong xuống. Từ xa, những bờ dừa nước là một bức tường xanh tươi liền mạch chạy dọc mép nước, có ánh vàng ở lá non và ánh nâu ở lá già.

Dừa thường (cây dừa có thân) lại cho một hình khác: thân cao mảnh xám nâu, tán lá xoè hình sao ở trên cao. Vùng Bến Tre cũ (nay thuộc Vĩnh Long) nổi tiếng với những vườn dừa bạt ngàn. Một bờ kênh có dừa nước thấp phía trước và dừa cao phía sau là hai tầng xanh khác nhau: tầng dưới dày, tầng trên thưa và có hình tia.

Lục bình: màu trôi trên sông

Lục bình (bèo tây) có nguồn gốc từ Nam Mỹ, du nhập và nay mọc tràn lan trên sông rạch miền Tây. Lá xanh bóng, cuống phồng xốp, hoa tím nhạt có đốm vàng ở cánh trên. Lục bình trôi thành từng bè theo con nước lên xuống, có lúc phủ kín một khúc kênh.

Về màu, bè lục bình là những mảng xanh bóng di động trên nền nước nâu, cặp màu xanh – nâu rất dịu mắt. Khi lục bình trổ hoa, những đốm tím nhạt hiện lên, là một trong số ít màu tím tự nhiên thường thấy ở miền Tây. Với người làm vườn, lục bình là thứ gây tắc kênh; với người nhìn cảnh, nó là điểm màu quen thuộc. Người miền Tây cũng phơi thân lục bình để đan đồ thủ công, thành màu vàng nâu rơm.

Vườn cây, cánh đồng và rừng tràm

Rừng tràm, như ở Trà Sư (An Giang) hay U Minh, ở đây chỉ là một dòng: điều cần nhớ là màu xanh tràm ngả xám, thân cây sáng màu, khác hẳn màu xanh đậm của dừa nước. Thốt nốt là nét riêng của vùng giáp biên giới phía tây An Giang, nơi đồng bằng gặp những ngọn núi thấp.

Con nước lớn, con nước ròng: màu đổi trong ngày

Sông rạch miền Tây chịu ảnh hưởng thuỷ triều từ biển, nên mỗi ngày mực nước lên xuống. Người miền Tây gọi là con nước lớn và con nước ròng. Với màu sắc, đây là thay đổi rất đáng để ý.

Khi nước lớn, mặt nước dâng sát gốc dừa nước, sát chân bậc cầu ao, che hết bãi bùn. Cảnh gọn gàng, chỉ còn hai màu chính: xanh cây và nâu nước, ranh giới giữa chúng là một đường mềm. Khi nước ròng, mép sông lùi ra, để lộ một dải bãi bùn nâu xám bóng ướt, rễ bần nhô lên như những chiếc đũa, gốc dừa nước lộ phần chân sẫm màu. Dải bùn ấy phản chiếu trời thành ánh bạc, có khi in dấu chân cò, dấu xuồng.

Vì vậy, cùng một khúc kênh, buổi sáng và buổi chiều có thể cho hai bức tranh khác nhau. Người vẽ nên quyết định trước mình vẽ lúc nước lớn hay nước ròng, và thể hiện điều đó bằng màu ở mép nước: có hay không dải bùn nâu xám giữa xanh và nâu.

Bảng màu gợi ý: miền Tây sông nước

Gợi ý của bài, lấy theo mắt từ cảnh sông lớn, kênh vườn và đồng lúa. Không phải mã chuẩn.

Mẹo dùng: đặt mặt nước nâu sữa chiếm phần dưới khung, dừa nước xanh tươi là dải ngang giữa, trời bạc phía trên, rồi một bè lục bình xanh có vài chấm tím trôi ở tiền cảnh. Đó là một bức tranh miền Tây chỉ với năm màu.

Góc nhìn hôm nay: tả miền Tây bằng màu thật

• Nước miền Tây không xanh lam: phần lớn là nâu phù sa; chỉ nơi đất phèn mới trong, nơi rừng tràm thì màu trà.
• Có hai loại dừa: dừa nước thấp sát mép nước, dừa thân cao trên bờ. Vẽ đúng hai dáng sẽ làm cảnh thật hơn.
• Đừng quên phản chiếu: một hàng dừa soi bóng xuống kênh làm cảnh có chiều sâu và đúng chất sông nước.

Đọc thêm Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi, nơi có nhiều trang tả kênh rạch, rừng tràm, rừng đước bằng màu sắc rất cụ thể. Nhà văn Sơn Nam cũng để lại nhiều trang viết về đất và nước Nam Bộ, đáng để người yêu miền Tây tìm đọc.