Vẽ cảnh mưa và cảnh sương: hạ tương phản, mặt đất ướt, lớp xa tan dần

Vẽ cảnh mưa và cảnh sương không bắt đầu bằng những nét mưa xiên hay lớp trắng phủ lên tranh, mà bắt đầu bằng việc hạ độ tương phản của cả cảnh: trời xám sáng, vật xa gần như tan vào trời, chỉ vài vật ở gần còn đậm. Cảnh mưa thêm một thứ cảnh sương không có: mặt đất ướt bóng loáng phản chiếu ánh sáng và màu của vật. Cảnh sương thì thêm những lớp cảnh mờ dần rất nhanh theo khoảng cách. Nắm hai điều đó, nét mưa chỉ còn là gia vị.

Ngày mưa, ngày sương: ánh sáng thay đổi thế nào

Ngày nắng có một nguồn sáng mạnh là mặt trời, tạo mảng sáng – tối rõ và bóng đổ sắc. Ngày mưa và ngày sương, mây và hơi nước biến cả bầu trời thành một tấm đèn lớn, ánh sáng toả đều từ mọi phía. Hệ quả cho người vẽ:

• Gần như không có bóng đổ sắc. Chỉ còn vùng tối mềm ngay dưới chân vật, dưới mái hiên, dưới tán cây.
• Màu của vật bớt rực nhưng không mất hẳn; nhiều người vẽ còn thấy lá cây ngày mưa xanh đậm và "no" màu hơn ngày nắng chói vì không bị loá.
• Bầu trời thường là mảng sáng nhất, màu xám trắng, xám lam hoặc xám vàng.
• Vật xa mờ đi rất nhanh. Trong mưa to hoặc sương dày, chỉ vài chục mét đã thấy nhoè.

Hiện tượng vật xa nhạt và ngả màu không khí là phối cảnh khí quyển, đã nói ở bài vẽ núi. Ngày mưa và ngày sương là phiên bản "phóng đại" của nó: thay vì lớp không khí dày hàng chục cây số, chỉ vài chục mét không khí đầy hạt nước đã đủ xoá chi tiết.

Các bước vẽ một cảnh mưa (phố hoặc làng)

1. Chọn cảnh có mặt đất phẳng để thấy phản chiếu: một con đường, sân gạch, bờ ao. Phác ba lớp gần – giữa – xa.
2. Tô trời xám sáng, có thể hơi ấm (xám ngà) hoặc lạnh (xám lam). Không tô trời đen kịt trừ khi vẽ cơn dông.
3. Tô lớp xa gần như cùng màu trời, chỉ đậm hơn một chút. Hàng cây, mái nhà xa chỉ là bóng mờ, không chi tiết.
4. Tô lớp giữa đậm hơn, màu giữ sắc nhưng giảm rực. Mép vật mềm.
5. Tô lớp gần đậm nhất, rõ nhất: mái hiên, cột điện, chiếc xe đạp, người mặc áo mưa nhìn từ sau.
6. Vẽ mặt đất ướt: tô nền mặt đường hơi tối, rồi kéo phản chiếu thẳng đứng của các vật và của trời xuống mặt đường. Phản chiếu trên mặt đất ướt mờ và vỡ hơn trên mặt hồ.
7. Thêm vũng nước: vài mảng phẳng phản chiếu rõ hơn, mép vũng sắc. Vài vòng tròn nhỏ trên vũng là giọt mưa rơi.
8. Thêm màu nhấn: chiếc ô đỏ, áo mưa vàng, ánh đèn cửa hiệu. Trên nền xám, một màu nóng nhỏ nổi rất mạnh, và phản chiếu của nó trên mặt đất ướt nhân đôi hiệu quả.
9. Cuối cùng mới vẽ nét mưa, nếu cần: thật mảnh, thưa, cùng một hướng nghiêng, chủ yếu thấy rõ trên nền tối (trước mái nhà, tán cây), gần như không thấy trên nền trời sáng.

Các bước vẽ một cảnh sương sớm

1. Chọn cảnh có nhiều lớp: hàng cây nối tiếp, dãy đồi, dãy cột hay hàng rào chạy vào xa. Sương đẹp nhất khi có nhiều lớp để tan dần.
2. Tô nền sương cho phần lớn tờ giấy bằng một màu xám trắng rất nhạt, ngả ấm nếu có nắng sớm, ngả lạnh nếu trời âm u.
3. Vẽ lớp xa nhất chỉ đậm hơn nền một chút xíu, mép rất mềm, phần chân còn nhạt hơn đỉnh (sương thường dày ở sát mặt đất và mặt nước).
4. Vẽ các lớp tiếp theo, mỗi lớp đậm hơn một bậc rõ rệt. Khoảng cách độ đậm giữa các lớp lớn hơn so với ngày trời trong.
5. Vẽ lớp gần nhất đậm, rõ, có thể có chi tiết: cành cây, bụi cỏ đọng sương, mái nhà.
6. Nếu có nắng sớm xuyên sương, thêm một vùng sáng ấm phía mặt trời, và vài vệt tia sáng mờ giữa các thân cây.
7. Giữ nhiều khoảng trống. Tranh sương mất đẹp khi bị lấp đầy.

Bảng màu gợi ý cho ngày mưa và sương sớm

Bảng gợi ý theo mắt. Dòng đầu là cảnh mưa trên phố, dòng sau là sương sớm ở làng ven sông. Hai bảng có chung đặc điểm: phần lớn là các sắc xám có hơi màu, chỉ một màu thật rực làm điểm nhấn.

Lưu ý không dùng xám "chết" (xám trung tính hoàn toàn) cho cả bức. Mỗi màu xám nên nghiêng về một hướng: ấm (ngả vàng, nâu) hoặc lạnh (ngả lam, lục). Xám có hơi màu làm tranh mưa và sương có không khí.

Mưa phùn, mưa rào, mưa ngâu: vẽ khác nhau ở đâu

• Mưa phùn (mưa bụi): hạt nhỏ li ti, không thấy nét mưa. Cảnh như phủ một lớp voan mỏng, mọi thứ mềm và nhạt, mặt đất ẩm chứ không ngập nước. Giống cảnh sương nhẹ nhưng mặt đường hơi bóng.
• Mưa rào, mưa dông: trời tối hơn, có thể có mảng mây đen thẫm ở một phía. Nét mưa dày hơn, nghiêng theo gió. Vũng nước nhiều, nước bắn ở chân tường. Có thể có vùng trời sáng ở phía mưa đã tạnh.
• Mưa dầm kéo dài: cảnh đẫm nước, màu đất sẫm, lá cây xanh đậm, mái ngói thẫm màu. Trời xám đều, không có vùng sáng.

"Mưa ngâu" khoảng tháng Bảy âm lịch ở miền Bắc thường được tả là những cơn mưa dai dẳng; nếu vẽ đề tài này, hãy chọn bảng màu mưa dầm. Mức độ mưa mỗi năm một khác, nên đừng coi đó là quy luật cố định.

Lỗi hay gặp và cách sửa

• Kẻ nét mưa dày khắp tranh bằng thước. Tranh như bị gạch xoá. Mưa thể hiện bằng độ tương phản thấp và mặt đất ướt; nét mưa chỉ thưa, mảnh, ở trước nền tối.
• Có bóng đổ sắc trong ngày mưa. Ngày mưa không có nắng, nên không có bóng đổ xiên. Chỉ có vùng tối mềm sát chân vật.
• Vẽ sương bằng cách phủ trắng lên tranh đã xong. Thường làm tranh đục và bẩn. Hãy dựng lớp nhạt ngay từ đầu.
• Lớp xa còn chi tiết. Trong sương, xa chỉ còn bóng mờ; cửa sổ, lá cây ở lớp xa phải bỏ.
• Cả tranh xám đều, không có điểm nhấn. Thêm một màu nóng nhỏ: ánh đèn, chiếc ô, cánh hoa.
• Quên phản chiếu trên mặt đất ướt. Đây là dấu hiệu mạnh nhất của mưa; thiếu nó, tranh chỉ như ngày âm u.

Bài tập làm ngay

Nhìn ra cửa sổ vào một ngày mưa hoặc sáng sương. Đếm xem bạn phân biệt được bao nhiêu lớp cảnh trước khi mọi thứ tan vào trời. Vẽ đúng số lớp đó, mỗi lớp một độ đậm, không thêm chi tiết. Lần sau trời trong, vẽ lại đúng góc ấy và so hai bản: bạn sẽ thấy ngày sương "nén" mọi lớp vào một khoảng đậm nhạt hẹp thế nào.

Bài tập thứ hai: vẽ một cột đèn và vũng nước dưới chân nó. Tô vũng nước có phản chiếu cột đèn và ánh đèn vàng. Chỉ chi tiết nhỏ này đã đủ biến một góc phố bình thường thành cảnh sau mưa.