Vẽ tranh phong cảnh quê hương: chọn cảnh, bố cục và màu cho học sinh

Vẽ tranh phong cảnh quê hương cho đẹp không cần tài năng đặc biệt mà cần ba việc làm đúng thứ tự: chọn một cảnh nhỏ và rõ, chia tờ giấy thành ba lớp gần – giữa – xa, rồi tô màu từ mảng lớn tới chi tiết nhỏ. Phần lớn bài vẽ của học sinh bị điểm thấp không phải vì nét vụng mà vì nhồi quá nhiều thứ và tô mọi thứ cùng một độ đậm. Bài này đi từng bước, kèm một bảng màu gợi ý lấy từ cảnh làng quê Bắc Bộ và những lỗi hay gặp nhất.

Chọn cảnh: một góc làng, không phải cả làng

Đề "vẽ tranh phong cảnh quê hương" rất rộng, nên nhiều bạn cố đưa vào tất cả: luỹ tre, cánh đồng, con đò, ngôi đình, đàn trâu, cây đa, mặt trời, đàn chim. Kết quả là tờ giấy kín đặc, không có chỗ cho mắt nghỉ. Cách làm tốt hơn là chọn một góc mà bạn có thể kể bằng một câu, ví dụ:

• Con đường đất dẫn vào cổng làng, hai bên là ruộng lúa.
• Bờ ao có cây chuối, mái nhà ngói và luỹ tre phía sau.
• Cánh đồng buổi chiều, có một con trâu và cánh diều trên trời.
• Bến sông có con đò nhỏ, bãi ngô bên kia sông.

Mỗi câu chỉ có một "nhân vật chính" (con đường, cái ao, cánh đồng, bến sông) và vài thứ phụ. Nếu bạn sống ở thành phố hoặc vùng biển, vùng núi thì "quê hương" vẫn đúng đề: một góc phố có hàng cây, một bãi biển có thuyền thúng, một bản nhỏ dưới chân núi. Đề không bắt buộc phải là đồng bằng Bắc Bộ; vẽ cái bạn từng thấy tận mắt bao giờ cũng thật hơn vẽ theo trí tưởng tượng chung chung.

Một mẹo nhỏ: trước khi vẽ, viết ra giấy nháp ba thứ bạn muốn người xem nhìn thấy đầu tiên, thứ hai, thứ ba. Thứ thứ tư trở đi là chi tiết, có thể bỏ.

Bố cục ba lớp gần – giữa – xa

Gần như mọi bức phong cảnh có chiều sâu đều chia được thành ba lớp:

• Lớp gần (tiền cảnh): phần dưới tờ giấy, vật to, nét rõ, màu đậm và tươi nhất. Ví dụ bụi cỏ, bờ ruộng, mép ao.
• Lớp giữa (trung cảnh): nơi đặt nhân vật chính, ví dụ ngôi nhà, con trâu, cây đa.
• Lớp xa (hậu cảnh): luỹ tre, dãy núi, bầu trời. Vật nhỏ, ít chi tiết, màu nhạt và ngả xanh xám.

Đường chân trời (chỗ đất gặp trời) không nên kẻ đúng giữa tờ giấy, vì như vậy tranh bị chia đôi cứng nhắc. Muốn khoe bầu trời, mây, diều thì đặt chân trời thấp, khoảng một phần ba từ dưới lên. Muốn khoe cánh đồng, con đường thì đặt chân trời cao, khoảng hai phần ba từ dưới lên.

Nhân vật chính cũng không nên nằm ngay chính giữa. Hãy tưởng tượng chia tờ giấy thành ba cột và ba hàng bằng bốn đường mờ; đặt ngôi nhà hay cây đa gần một trong bốn chỗ giao nhau. Con đường nên chạy chéo hoặc uốn cong từ góc dưới vào trong tranh, vì nó "dẫn" mắt người xem đi vào cảnh.

Các bước vẽ theo thứ tự

1. Phác mảng bằng bút chì thật nhẹ. Chỉ vẽ đường chân trời, hình khối lớn của nhân vật chính, đường viền luỹ tre, con đường. Chưa vẽ lá, ngói, cỏ.
2. Kiểm tra bố cục. Đứng xa tờ giấy một bước. Có phần nào trống quá, hay chật quá? Lớp xa có nhỏ hơn lớp gần không? Sửa lúc này còn dễ.
3. Tô bầu trời trước. Trời là mảng lớn nhất và nằm "sau" mọi thứ. Tô nhạt, sáng dần xuống phía chân trời. Nếu vẽ buổi chiều thì gần chân trời ngả vàng nhạt hoặc hồng nhạt.
4. Tô lớp xa. Luỹ tre xa, rặng cây xa, núi xa: dùng xanh pha xám hoặc xanh ngả lam, nhạt và đều, không vẽ từng lá.
5. Tô lớp giữa. Đồng lúa, mái nhà, thân cây. Màu tươi hơn lớp xa một bậc. Bắt đầu có mảng sáng (phía có nắng) và mảng tối (phía khuất).
6. Tô lớp gần. Màu đậm nhất, tươi nhất, tương phản mạnh nhất. Đây là chỗ được phép vẽ chi tiết: lá cỏ, hòn đất, cánh hoa dại.
7. Thêm bóng đổ. Xác định mặt trời ở bên nào, rồi cho mọi bóng (bóng cây, bóng nhà, bóng trâu) đổ về cùng một phía.
8. Điểm chi tiết và màu nhấn. Một chiếc nón trắng, một mái ngói đỏ, một khóm hoa đỏ. Chỉ một hai chấm là đủ.
9. Đứng xa nhìn lại lần cuối. Chỗ nào nhìn không rõ là gì thì đậm thêm đường viền hoặc tăng tương phản ở chỗ đó.

Thứ tự "xa trước, gần sau, mảng lớn trước, chi tiết sau" dùng được cho chì màu, sáp màu, màu nước, màu bột và cả khi vẽ trên máy (mỗi lớp cảnh để một layer riêng thì càng dễ sửa).

Bảng màu gợi ý cho cảnh làng quê Bắc Bộ

Bảng dưới là gợi ý lấy theo mắt từ cảnh làng quê đồng bằng Bắc Bộ một buổi chiều nắng nhẹ. Mã HEX dùng khi vẽ trên máy hoặc để bạn so màu bút cho gần đúng; với bút chì màu, sáp màu, bạn chỉ cần chọn cây bút trông gần giống nhất.

Để ý cách bảng này sắp xếp: màu xa (xanh luỹ tre xa) xám và nhạt hơn màu gần (xanh thẫm cỏ gần). Đó chính là cách tạo chiều sâu mà không cần vẽ thêm gì.

Màu cho từng thứ quen thuộc trong tranh quê

Luỹ tre

Luỹ tre nhìn từ xa là một dải mềm, ngọn hơi cong, chứ không phải hàng que dựng đứng. Tô cả dải bằng một màu xanh xám, rồi chấm những ngọn sáng ở mép trên bằng xanh vàng nhạt nơi nắng chiếu. Phần chân luỹ tối hơn vì khuất.

Ruộng lúa

Ruộng ở xa là những dải ngang hẹp, ruộng ở gần rộng hơn. Đổi màu hơi khác cho từng thửa (thửa xanh non, thửa xanh đậm, thửa đã ngả vàng) để cánh đồng không thành một tấm thảm xanh đơn điệu. Bờ ruộng là nét nâu mảnh, càng xa càng mảnh.

Mái ngói

Mái ngói không phải màu đỏ tươi như lá cờ. Ngói cũ ngả đỏ nâu, có chỗ xám rêu. Tô một lớp đỏ nâu, rồi chấm xám xanh rải rác. Mặt mái hướng về phía nắng sáng hơn mặt mái bên kia.

Mặt ao, mặt sông

Nước lấy màu bầu trời và bóng vật bên bờ. Mặt ao sát bờ có tre thì tối xanh, giữa ao phản chiếu trời thì sáng. Kẻ vài nét ngang trắng hoặc sáng để báo đây là mặt nước.

Người và con vật

Ở tranh phong cảnh, người và trâu chỉ là chi tiết nhỏ. Vẽ dáng nhìn từ xa hoặc từ phía sau, không cần mặt mũi. Một bóng người đội nón trên bờ ruộng đã đủ kể chuyện.

Lỗi hay gặp và cách sửa

• Mặt trời có mặt cười và tia nắng như răng lược ở góc giấy. Đây là hình quen từ hồi mẫu giáo. Thay bằng một vùng trời sáng hơn ở phía có nắng, hoặc vòng tròn vàng nhạt không kẻ tia.
• Bầu trời là một dải xanh đậm trên cùng, giữa trời và đất để trắng. Trời kéo dài tới tận chân trời. Tô kín trời, sáng dần xuống dưới.
• Mọi thứ cùng một độ đậm. Tranh trông dẹt như dán giấy. Sửa bằng cách làm nhạt lớp xa và đậm lớp gần.
• Cây cối là cây kẹo mút: thân nâu thẳng, tán tròn xanh lá tô đều. Tán cây có mảng sáng phía nắng, mảng tối phía khuất, mép tán lởm chởm.
• Đường làng song song với mép giấy. Con đường nằm ngang chặn mắt người xem. Cho nó chạy chéo hoặc thu nhỏ dần vào trong.
• Bóng đổ mỗi cái một hướng. Chọn một phía có nắng từ đầu và giữ đúng tới cuối.
• Viền đen đậm quanh mọi vật. Viền đậm hợp với tranh kiểu truyện tranh, không hợp với cảnh xa. Lớp xa không cần viền; lớp gần nếu viền thì dùng màu tối của chính vật đó (nâu sẫm cho thân cây, xanh thẫm cho lá) thay vì đen.

Gợi ý cho bài vẽ ở trường và bài tập làm ngay

Khi thầy cô chấm bài vẽ phong cảnh, các tiêu chí thường xoay quanh: tranh có đúng đề không, bố cục có cân đối và có trọng tâm không, màu sắc có hài hoà và có đậm nhạt không, và tranh có nét riêng của người vẽ không. Ba bước nhỏ giúp bài của bạn nổi hơn:

• Chọn một thời điểm cụ thể (sáng sớm, trưa hè, chiều tà, ngày mưa). Thời điểm quyết định cả bảng màu: buổi sáng ngả xanh mát, buổi chiều ngả vàng cam.
• Có một hoạt động nhỏ: cánh diều đang bay, người đang gánh lúa, khói bếp bốc lên từ mái nhà. Tranh có chuyện thì người xem nhớ lâu hơn.
• Để lại khoảng trống: một mảng trời rộng, một mặt ao phẳng. Khoảng trống làm nổi nhân vật chính.

Nếu đề yêu cầu ghi tên tranh, hãy đặt tên theo khoảnh khắc ("Chiều trên bến sông", "Đường vào làng mùa gặt") thay vì tên chung chung.

Bài tập làm ngay

Lấy một tờ giấy nhỏ cỡ nửa trang vở. Vẽ đúng ba lớp: một bụi cỏ to ở góc dưới, một mái nhà nhỏ ở lớp giữa, một luỹ tre ở lớp xa. Chỉ dùng ba màu xanh: một xanh xám nhạt, một xanh tươi, một xanh thẫm. Tô xa bằng nhạt, giữa bằng tươi, gần bằng thẫm. Xong rồi đổi ngược lại (xa thẫm, gần nhạt) trên một tờ khác và so sánh. Bạn sẽ thấy ngay vì sao quy tắc "xa nhạt, gần đậm" quan trọng hơn mọi chi tiết khéo tay.

Bước tiếp theo: nhìn một góc thật quanh nhà bạn (ban công, đầu ngõ, cánh đồng sau trường) trong năm phút, ghi ra ba màu bạn thấy nhiều nhất, rồi dùng ba màu đó làm khung cho bức tranh tiếp theo.