Vẽ núi có chiều sâu: núi gần đậm, núi xa nhạt và xanh dần theo lớp

Vẽ núi cho có chiều sâu dựa vào một quan sát rất đơn giản: núi gần đậm, rõ, nhiều màu; núi xa nhạt, mờ và ngả xanh lam. Lớp không khí giữa mắt ta và ngọn núi càng dày thì màu núi càng bị "pha" với màu trời, độ tương phản càng giảm. Hoạ sĩ gọi đó là phối cảnh khí quyển (hay phối cảnh không khí). Chỉ cần xếp ba đến năm lớp núi, mỗi lớp nhạt và xanh hơn lớp trước một bậc, tờ giấy phẳng đã có hàng chục cây số chiều sâu.

Vì sao núi xa trông xanh và nhạt

Không khí không trong suốt hoàn toàn. Nó chứa phân tử khí, hơi nước, bụi. Ánh sáng đi qua lớp không khí bị tán xạ một phần, và trên đường từ ngọn núi tới mắt ta có thêm ánh sáng của chính bầu trời lọt vào. Kết quả: núi càng xa thì càng lẫn với màu trời, bóng tối trên sườn núi nhạt đi, chi tiết mất dần. Cơ chế vì sao trời màu xanh đã được giải thích kỹ ở những bài về tán xạ ánh sáng; ở đây chỉ cần nhớ hệ quả cho người vẽ: màu của núi xa tiến dần về màu của bầu trời gần chân trời.

Điều này có nghĩa là phối cảnh khí quyển không phải lúc nào cũng "xanh dần". Vào buổi chiều có nắng vàng và nhiều bụi, núi xa ngả tím hồng hoặc vàng xám. Trong ngày sương mù, núi xa trắng đục. Quy tắc đúng hơn là: núi xa tiến về màu của không khí lúc đó. Trong ngày trời trong bình thường, màu ấy là xanh lam nhạt, nên mới có câu "xa thì xanh".

Người vẽ phong cảnh còn để ý thêm một điều (nhà minh hoạ James Gurney bàn kỹ về phối cảnh khí quyển trong cuốn Color and Light): ở các lớp xa, mảng tối bị không khí làm sáng lên rõ hơn nhiều so với việc mảng sáng tối đi, nên khoảng cách giữa sáng và tối thu hẹp dần theo khoảng cách. Đó là lý do một dãy núi xa trông gần như phẳng.

Dựng các lớp núi

Hãy nghĩ dãy núi như những tấm bìa cắt xếp chồng lên nhau trong một nhà hát rối giấy. Mỗi tấm là một lớp:

• Lớp 1 – gần nhất: sườn đồi hoặc mỏm núi ngay trước mặt, chiếm phần dưới tranh. Thấy được cây, đá, cỏ.
• Lớp 2 – trung cảnh: dãy núi thứ hai. Thấy rừng như một tấm thảm, thấy khe núi, không thấy từng cây.
• Lớp 3, 4 – xa: chỉ còn đường viền dáng núi và vài mảng bóng mờ.
• Lớp 5 – xa nhất: một đường viền mờ gần như hoà vào trời.

Mỗi lớp nên có đường đỉnh (đường sống núi) khác dáng nhau: lớp này nhọn, lớp kia thoải, lớp kia răng cưa. Nếu các lớp có đường đỉnh song song giống nhau, tranh trông như những gợn sóng in máy.

Núi đá vôi ở vùng Đông Bắc hay Ninh Bình có dáng khác núi đất Tây Bắc: núi đá vôi dựng đứng, đỉnh tròn hoặc nhọn đơn lẻ, đứng thành cụm; núi đất có sườn thoải, đỉnh nối thành dãy dài. Chọn đúng dáng cho vùng bạn vẽ là một nửa cái "thật" của bức tranh.

Các bước vẽ theo thứ tự

1. Tô bầu trời trước, sáng nhất ở gần chân trời. Màu trời gần chân trời chính là màu mà núi xa nhất sẽ "tan" vào.
2. Vẽ lớp núi xa nhất bằng màu chỉ đậm hơn trời một chút, cùng tông với trời. Không vẽ chi tiết.
3. Vẽ lớp kế tiếp đậm hơn một bậc, xanh lam hơi ngả xám. Phần chân của lớp này nhạt hơn đỉnh, vì ở chân núi thường có hơi nước và sương đọng.
4. Lặp lại cho các lớp gần hơn: mỗi lớp đậm hơn, ít xanh lam hơn, nhiều xanh lá hơn.
5. Lớp trung cảnh: bắt đầu có hai màu (sườn sáng và sườn tối). Chọn hướng nắng và giữ đúng cho mọi lớp.
6. Lớp gần nhất: màu đậm nhất, tươi nhất, đầy đủ sáng – tối, có chi tiết: mỏm đá, thân cây, cỏ.
7. Thêm dải sương hoặc mây giữa các lớp nếu muốn tách chúng rõ hơn. Một dải trắng mờ ngang chân núi làm lớp phía sau lùi xa hẳn.
8. Kiểm tra lần cuối: nheo mắt nhìn. Các lớp phải sáng dần từ dưới lên. Lớp nào "nhảy" ra trước so với vị trí của nó thì làm nhạt lại.

Thứ tự từ xa tới gần dùng được với mọi chất liệu. Trên máy, mỗi lớp núi để một layer, thử độ đậm nhạt bằng cách kéo độ mờ của từng layer.

Bảng màu gợi ý cho năm lớp núi ngày trời trong

Bảng gợi ý theo mắt cho một dãy núi đất buổi sáng trời trong. Hãy để ý màu đi từ xanh lá đậm ở gần sang xanh lam nhạt ở xa, độ đậm giảm đều.

Buổi chiều, giữ nguyên cách xếp lớp nhưng thay dải lam bằng dải tím hồng nhạt (lớp xa ngả tím, trời sát chân trời ngả vàng cam). Ngày sương, thay bằng dải xám trắng.

Núi đá vôi và núi đất: khác nhau ở màu gì

Núi đá vôi lộ đá xám trắng giữa mảng cây bụi bám vách, nên lớp gần có thêm những mảng xám ấm và vệt đen dọc theo vách (rêu, địa y, vệt nước chảy). Ở xa, núi đá vôi thường đứng tách nhau, mỗi khối một bóng riêng, rất hợp để luyện phối cảnh khí quyển vì có thể xếp nhiều khối liền nhau, mỗi khối nhạt hơn khối trước.

Núi đất phủ rừng hoặc nương rẫy, lớp gần có nhiều sắc xanh và vài mảng nâu vàng của nương, đường đỉnh mềm và dài. Ở vùng cao mùa khô, sườn núi có thể ngả vàng nâu vì cỏ úa; khi đó cả bảng màu lớp gần dịch sang tông đất.

Lỗi hay gặp và cách sửa

• Núi hình tam giác đều xếp hàng như răng cưa. Núi thật có sườn dài ngắn khác nhau, đỉnh lệch. Vẽ đường đỉnh bằng một nét liền tay, lên xuống không đều.
• Núi xa đậm hơn núi gần. Đây là lỗi làm mất chiều sâu nhanh nhất. Luôn kiểm tra thứ tự đậm nhạt từ dưới lên.
• Đường viền đen quanh mọi lớp núi. Lớp xa không có viền; ranh giới giữa hai lớp chỉ là sự khác nhau về độ đậm.
• Vẽ cây trên núi xa. Ở xa không còn nhìn thấy cây; vẽ vào là phá phối cảnh.
• Tất cả các lớp cùng một màu xanh lá, chỉ khác độ đậm. Thêm dần sắc lam (hoặc tím, tuỳ giờ) cho các lớp xa thì tranh mới có "không khí".
• Bóng sườn núi mỗi lớp một phía. Một mặt trời, một hướng bóng.

Bài tập làm ngay

Bài "năm dải núi": lấy một màu xanh lam (hoặc xanh lá) và màu trắng. Vẽ năm đường đỉnh núi chồng nhau. Lớp trên cùng tô gần như trắng, mỗi lớp xuống dưới đậm thêm một bậc, lớp dưới cùng đậm nhất. Không thêm chi tiết nào. Kết quả thường đẹp bất ngờ, và đó là bằng chứng rằng chiều sâu đến từ đậm nhạt chứ không đến từ chi tiết.

Khi đi xa, hãy để ý một dãy núi vào buổi sáng và buổi chiều: ghi lại màu lớp gần nhất và lớp xa nhất ở mỗi giờ. Hai cặp màu ấy là bảng màu riêng của bạn cho dãy núi đó.