Vẽ cây cho ra cây: tán lá có mảng sáng tối chứ không là một khối xanh

Một cái cây trong tranh trông "ra cây" khi tán lá của nó có ba đến bốn mảng sáng tối rõ ràng chứ không phải một khối xanh tô đều. Phía đón nắng của tán sáng và ngả vàng, phía khuất nắng tối và ngả xanh lam, phần lõi bên trong tán gần như đen, và rìa tán có những khe hở để trời lọt qua. Nắm được bốn mảng ấy, bạn vẽ cây gì cũng được, ở chất liệu nào cũng được. Bài này không dạy vẽ dáng lá hay từng cành, mà tập trung vào cách nhìn và tô màu cho cả một tán cây trong tranh phong cảnh.

Nhìn tán cây như một khối, không phải một rổ lá

Khi đứng gần cây, mắt ta thấy hàng nghìn chiếc lá. Người mới vẽ thường cố vẽ lại từng chiếc, hoặc đánh những nét ngoằn ngoèo đều khắp tán. Kết quả là tán cây lốm đốm đều nhau, không có khối, nhìn từ xa giống tấm thảm.

Cách nhìn của người vẽ phong cảnh là lùi lại và nheo mắt. Khi nheo mắt, chi tiết lá biến mất, chỉ còn lại vài cụm lá lớn, mỗi cụm như một chiếc bánh bao hay một đám mây nhỏ. Mỗi cụm có mặt trên đón nắng và mặt dưới chìm trong bóng. Cả tán cây là một khối lớn gồm nhiều khối nhỏ như thế.

Hãy so sánh với cách tô một quả bóng: quả bóng có chỗ sáng nhất, vùng sáng, vùng tối và bóng đổ. Tán cây cũng vậy, chỉ có điều nó là quả bóng xốp, lởm chởm, có lỗ thủng.

Bốn mảng của một tán cây

1. Mảng sáng

Phần tán quay về phía mặt trời. Lá ở đây nhận nắng trực tiếp nên màu xanh ngả vàng, sáng và ấm. Trong ngày nắng, đây là phần duy nhất của cây có màu "tươi rói".

2. Mảng tối (bóng bản thân)

Phần tán quay đi khỏi mặt trời. Nó không nhận nắng trực tiếp mà nhận ánh sáng từ bầu trời xanh, nên màu xanh của lá ngả lam, ngả lạnh. Đây là chỗ người mới hay tô bằng cách pha đen vào xanh, làm cây xỉn và chết màu. Thay vào đó, hãy dùng xanh đậm ngả lam.

3. Lõi tán

Bên trong tán, nơi các lớp lá che nhau, ánh sáng gần như không lọt vào. Ở đây gần như là màu tối nhất của cả bức tranh, thường thấy qua các khe giữa các cụm lá. Vài vệt tối sâu này cho tán cây độ dày.

4. Khe trời và rìa tán

Ở mép tán, lá thưa dần và trời lọt qua. Những khe trời nhỏ (gọi vui là "lỗ chim bay") làm tán cây nhẹ và thật. Rìa tán cũng không nên là một đường bao tròn trơn: nó lởm chởm theo từng cụm lá.

Ngoài bốn mảng trên còn có bóng đổ của cây xuống mặt đất, và thân cành lộ ra giữa các cụm lá. Thân cây ở phần dưới tán thường nằm trong bóng của chính tán, nên tối hơn ta nghĩ; chỉ có phần thân thấp gần đất là bắt được chút nắng.

Các bước tô một tán cây theo thứ tự

1. Xác định hướng nắng. Vẽ một mũi tên nhỏ ở góc giấy nháp để không quên.
2. Phác dáng tán thành ba đến năm cụm lớn, mỗi cụm một đường cong mềm. Đừng vẽ một vòng tròn hoàn hảo.
3. Tô một lớp màu trung bình cho cả tán, không quá sáng, không quá tối. Đây là "màu riêng" của cây.
4. Đặt mảng tối ở mặt dưới mỗi cụm và toàn bộ phía khuất nắng của tán, bằng xanh đậm ngả lam.
5. Đặt lõi tối trong các khe giữa cụm, đậm nhất, diện tích nhỏ.
6. Đặt mảng sáng trên đỉnh các cụm phía đón nắng, bằng xanh vàng sáng. Với chì màu hay sáp, mảng sáng nên để lại từ đầu (tô nhạt hơn) hoặc phủ màu sáng lên sau; với màu bột hay vẽ máy, có thể đặt màu sáng lên trên cùng.
7. Mở khe trời ở rìa tán: chừa giấy hoặc chấm lại màu trời.
8. Vẽ thân và vài nhánh lộ ra giữa cụm lá, phần nằm trong bóng tán tô tối.
9. Vẽ bóng đổ dưới đất về phía ngược nắng, mép bóng có lốm đốm vì nắng xuyên qua tán.

Bảng màu gợi ý cho một cây tán lá xanh ngày nắng

Bảng gợi ý theo mắt cho một cây tán rộng lá xanh (như cây bàng, cây sấu mùa hè) lúc nắng buổi sáng. Cây ở xa dùng các màu này nhưng nhạt và xám hơn.

Lưu ý: mảng tối của tán không pha đen. Nó là xanh pha lam, vì phần ấy được trời chiếu. Bóng đổ trên cỏ cũng vậy: nó là cỏ xanh đậm ngả lạnh, không phải mảng xám.

Cây khác nhau, mảng khác nhau

• Cây tán tròn dày (bàng, xoài, đa): mảng sáng tối rõ nhất, khối lớn. Đây là kiểu cây dễ tập nhất.
• Tre, trúc: không có tán khối; là những chùm lá mảnh rủ xuống từ ngọn cong. Mảng sáng là các vệt dài theo hướng rủ, khe trời nhiều.
• Dừa, cau: tán là chùm tàu lá toả ra từ một điểm. Mỗi tàu lá có sống lá và hai bên lá; mặt trên tàu sáng, mặt dưới tối. Thân mảnh, có vòng ngấn.
• Thông: tán xếp tầng như những tấm đĩa, mỗi tầng mặt trên sáng, mặt dưới tối rõ. Màu xanh ngả xám lam hơn cây lá rộng.
• Cây trơ cành mùa đông: không có tán, chỉ có bộ cành. Cành to ở gốc, nhỏ dần, toả ra như các ngón tay. Ở xa, đầu cành chụm thành một mảng mờ màu nâu tím.

Cây ở lớp xa trong tranh chỉ còn hai mảng: một màu sáng và một màu tối, không có lõi, không có khe trời. Cây rất xa chỉ còn một mảng màu duy nhất.

Lỗi hay gặp và cách sửa

• Cây kẹo mút: thân thẳng, tán tròn tô đều một màu. Chia tán thành cụm, thêm sáng tối, làm rìa lởm chởm.
• Tô mảng tối bằng xanh pha đen: cây xỉn như héo. Dùng xanh ngả lam hoặc xanh pha một chút tím.
• Vẽ từng chiếc lá khắp tán: mất khối, rối mắt. Chỉ gợi vài chiếc lá rời ở rìa tán phía gần.
• Thân cây sáng như ngoài nắng dù nằm dưới tán: thân dưới tán tối, chỉ phần thấp có nắng.
• Không có khe trời: tán nặng như cục đá. Mở vài khe nhỏ ở rìa.
• Bóng đổ của cây không khớp hướng nắng: mảng sáng trên tán ở bên trái thì bóng đổ phải về bên phải.

Bài tập làm ngay

Bài "ba cây, ba màu": vẽ ba hình tán cây giống nhau. Cây thứ nhất tô bằng một màu xanh duy nhất. Cây thứ hai dùng hai màu (sáng và tối). Cây thứ ba dùng bốn màu theo bảng trên. Đặt cạnh nhau, bạn sẽ thấy cây thứ ba "đứng" được trên giấy.

Bài tập ngoài trời: ra trước một cái cây thật lúc có nắng, nheo mắt, đếm xem tán cây chia thành mấy cụm lớn và vẽ nhanh chỉ bằng ba mảng sáng – tối – lõi trong năm phút. Làm lại vào buổi chiều, khi nắng đổi phía, để thấy các mảng chạy sang bên kia.