Vẽ sông, hồ và bóng nước phản chiếu: bóng thẳng đứng, tối hơn vật thật

Vẽ sông hồ có bóng nước phản chiếu cần nhớ ba điều: bóng nằm thẳng đứng ngay dưới vật (không đổ xiên theo nắng như bóng đổ), bóng hơi tối và kém rực hơn vật thật (riêng mảng trời sáng phản chiếu vẫn sáng), và một vài vệt ngang sáng cắt qua bóng sẽ báo cho người xem đây là mặt nước. Nước càng lặng thì bóng càng rõ; nước gợn thì bóng vỡ thành những dải ngang. Bài này đi từng bước cho một cảnh hồ lặng và một cảnh sông có gợn, kèm bảng màu gợi ý và các lỗi hay gặp.

Bóng phản chiếu khác bóng đổ thế nào

Đây là chỗ người mới vẽ hay lẫn nhất. Bóng đổ là vùng tối trên mặt đất do vật che nắng; nó đổ về phía ngược mặt trời, dài ngắn theo giờ. Bóng phản chiếu là hình ảnh của vật hiện trên mặt nước như trong gương; nó luôn nằm thẳng dưới vật, theo chiều dọc, bất kể mặt trời ở đâu.

Một cái cây đứng bên bờ hồ lúc chiều có thể có cả hai: bóng đổ kéo xiên trên bãi cỏ, và bóng phản chiếu thẳng đứng xuống mặt hồ. Nếu bạn vẽ bóng phản chiếu nghiêng theo bóng đổ, mặt nước lập tức trông như mặt đất.

Một vài quy tắc của bóng phản chiếu, kiểm chứng được ngay khi nhìn một vũng nước:

• Bóng dài bằng phần vật nhìn thấy được tính từ mặt nước, lộn ngược.
• Vật đứng xa bờ (như cây trên đồi phía sau) có bóng ngắn hơn, có khi bị bờ che mất một phần.
• Vật nghiêng về phía trái thì bóng cũng nghiêng về phía trái (đối xứng qua đường mép nước).
• Bóng không phải bản sao y hệt: ta thấy mặt dưới của vật. Ví dụ dưới chân cầu, bóng cho thấy mặt dưới vòm cầu.

Màu của bóng nước

Mặt nước không phản xạ toàn bộ ánh sáng, một phần ánh sáng đi xuống nước. Vì vậy, với cảnh nhìn ngang mặt nước, một quy tắc thực hành mà nhiều người vẽ dùng là: bóng của vật sáng thì hơi tối hơn vật, bóng của vật tối thì có khi hơi sáng hơn vật, và màu của bóng kém rực hơn một chút. Bóng của bầu trời sáng trên mặt nước cũng thường tối hơn bầu trời thật một bậc.

Ngoài phần phản chiếu, nước còn có màu riêng: sông phù sa đỏ nâu, hồ xanh lục, suối trong thấy đá đáy. Màu riêng này lộ rõ nhất ở chỗ gần bờ người xem, nơi ta nhìn xuống nước theo góc dốc hơn; càng ra xa, mặt nước càng giống một tấm gương phản chiếu trời. Vì sao nước sông có màu ấy là chuyện của phù sa và tảo; ở đây chỉ cần nhớ: gần chân người vẽ thấy màu nước nhiều hơn, xa thì thấy màu trời nhiều hơn.

Các bước vẽ hồ lặng có bóng

1. Kẻ đường mép nước (đường bờ xa) thật thẳng nếu hồ rộng. Mọi bóng sẽ lấy đường này làm trục đối xứng.
2. Vẽ cảnh trên bờ: trời, rặng cây, mái nhà, núi. Tô xong phần này trước.
3. Vẽ đường viền bóng bằng bút chì nhẹ, lộn ngược từng vật xuống dưới trục. Đo bằng mắt: ngọn cây cao bao nhiêu trên mép nước thì bóng ngọn cây xuống thấp bấy nhiêu.
4. Tô bóng bằng màu của vật nhưng giảm độ rực: bóng cây xanh dùng xanh hơi xám và tối hơn; bóng trời dùng màu trời tối hơn một bậc.
5. Làm mềm mép bóng: đường viền bóng không sắc như vật thật. Với chì màu, tán nhẹ; với màu ướt, để mép hơi loang; trên máy, làm mờ nhẹ layer bóng.
6. Kẻ vài vệt ngang sáng cắt qua bóng, nhất là ở khoảng giữa hồ: đó là chỗ gió nhẹ làm mặt nước gợn và phản chiếu trời. Chỉ hai ba vệt, mảnh, thẳng ngang.
7. Tô vùng nước gần chân người xem ngả về màu riêng của nước (xanh lục, nâu) hơn là màu bóng.
8. Thêm chi tiết mép bờ: dải cỏ, đá, bậc đá. Ngay tại mép, nơi bờ gặp nước, thường có một đường tối mảnh; nó giúp tách bờ khỏi bóng.

Các bước vẽ sông có gợn sóng

1. Vẽ hai bờ sông thu hẹp dần về phía xa, có thể cong. Sông ở gần rộng, sông ở xa là một dải mảnh.
2. Tô nền nước: phía xa sáng gần như màu trời, phía gần ngả màu riêng của nước sông.
3. Đặt bóng hai bên bờ nhưng không vẽ trọn hình: bóng vỡ thành những dải ngang ngắn chồng nhau, so le, dài nhất ở gần mép bờ và thưa dần ra giữa sông.
4. Vẽ gợn sóng bằng những nét ngang hơi cong, ngắn và nhỏ ở xa, dài và to hơn ở gần. Đây là chỗ thể hiện chiều sâu của dòng sông.
5. Đặt vệt sáng nếu có nắng: một dải lấp lánh trên mặt sông theo hướng thẳng từ mặt trời tới mắt người xem, gồm nhiều chấm và gạch sáng nhỏ.
6. Thêm một chi tiết sống: con thuyền nhỏ, vệt sóng sau thuyền, đám lục bình trôi. Thuyền cũng có bóng, vỡ theo gợn nước.

Bảng màu gợi ý cho hồ lặng buổi sáng

Bảng gợi ý theo mắt cho một hồ nước lặng có rặng cây bên bờ, trời sáng trong. Đặt màu vật thật và màu bóng cạnh nhau để thấy bóng tối và xám hơn thế nào.

Với sông phù sa, thay "xanh lục nước gần" bằng một màu nâu đỏ đục, giữ nguyên phần bóng trời ở xa. Lúc hoàng hôn, bóng trời trên mặt nước chuyển sang cam hồng nhưng vẫn tối hơn trời thật một bậc.

Lỗi hay gặp và cách sửa

• Bóng phản chiếu xiên theo nắng. Bóng nước luôn thẳng đứng dưới vật. Chỉ bóng đổ trên đất mới xiên.
• Bóng sáng và rực y như vật thật. Tranh trông như in hai lần. Giảm độ rực, tối bóng của vật sáng đi một bậc.
• Mặt nước tô xanh dương đều từ bờ này sang bờ kia. Nước lấy màu trời và bóng; tô đều một màu xanh dương là mất cảm giác nước.
• Quá nhiều vệt sóng khắp mặt hồ lặng. Hồ lặng cần ít vệt; nhiều vệt khiến hồ thành sông động.
• Gợn sóng ở xa to bằng ở gần. Gợn xa nhỏ và sát, gợn gần to và thưa.
• Đường mép nước nghiêng. Hồ rộng có mép xa nằm ngang. Mép nghiêng làm nước như chảy tràn khỏi tranh.
• Quên đường tối ở mép bờ: bờ và bóng dính vào nhau, không rõ đâu là đất đâu là nước.

Bài tập làm ngay

Đặt một cốc nước hoặc một cái gương nằm ngang trên bàn, dựng một vật nhỏ (quả cam, lọ hoa) cạnh đó và nhìn ngang tầm mặt bàn. Vẽ nhanh vật và bóng của nó trong năm phút. Bạn sẽ thấy rõ bóng nằm thẳng dưới vật và lộ mặt dưới của vật.

Bài tập thứ hai: vẽ một cây cột đơn giản đứng bên mặt nước ba lần. Lần một bóng nguyên hình (nước lặng), lần hai bóng vỡ thành các dải ngang (gió nhẹ), lần ba bóng gần như tan chỉ còn vệt màu (gió mạnh). Ba hình đặt cạnh nhau là một bảng tra cứu nhỏ cho mọi bức vẽ nước sau này.