Vì sao hoa trắng lại trắng khi không có sắc tố trắng

Cánh hoa trắng không chứa sắc tố trắng nào cả. Nó trắng vì giữa các tế bào trong cánh hoa có rất nhiều khoảng trống chứa không khí: ánh sáng đi vào bị hắt qua lại giữa thành tế bào và bọt khí rồi trở ra với đủ mọi màu, trộn lại thành trắng, đúng như cách bọt xà phòng hay tuyết trắng. Nhiều hoa trắng còn chứa những sắc tố gần như không màu với mắt người, làm cánh hoa ngả trắng ngà, trắng kem. Bóp dập một cánh hoa trắng, không khí bị ép ra, chỗ dập lập tức trở nên trong mờ.

Thực vật không làm ra màu trắng

Màu của hoa thường do sắc tố: anthocyanin cho đỏ, tím, hồng, xanh lam; carotenoid cho vàng, cam; một số loài có betalain cho đỏ tía, vàng. Cơ chế các sắc tố này và lý do hoa cần màu sắc đã có bài riêng. Điều ít ai để ý là trong danh sách ấy không có "sắc tố trắng". Cây không tổng hợp ra một chất nào có màu trắng để nhuộm cánh hoa.

Vậy màu trắng đến từ đâu? Nó đến từ cấu tạo. Cánh hoa là một tấm mỏng gồm vài lớp tế bào. Lớp giữa thường xốp, các tế bào xếp lỏng, giữa chúng là những khe chứa không khí. Ánh sáng đi từ thành tế bào ẩm vào khoảng khí rồi lại vào thành tế bào, mỗi lần chuyển như thế bị bẻ hướng và hắt đi một phần. Qua hàng nghìn lần như vậy, ánh sáng trở ra khỏi cánh hoa theo mọi hướng, không màu nào bị giữ lại nhiều. Đó là màu trắng.

Cũng nhờ cấu tạo này mà ta gặp màu trắng ở nhiều nơi khác không có sắc tố trắng: tóc bạc trắng vì mất sắc tố và còn lại sợi tóc chứa bọt khí; lông chim trắng; bọt bia trắng dù bia vàng; đường cát trắng dù từng hạt trong suốt.

Thí nghiệm một phút: làm cánh hoa trắng thành trong suốt

Nhặt một cánh hoa trắng đã rụng: hoa bưởi, hoa nhài, hoa sứ, hoa ban, cánh hoa hồng trắng đều được. Đặt cánh hoa lên lòng bàn tay, dùng đầu ngón tay ấn mạnh rồi miết nhẹ một điểm. Nhấc tay ra, chỗ vừa ấn sẽ trở nên trong mờ, gần như nhìn xuyên được, có khi ngả hơi xanh nhạt hoặc vàng nhạt.

Điều xảy ra là không khí trong các khe giữa tế bào bị ép ra, chỗ ấy thay bằng dịch tế bào bị dập. Không còn những mặt tiếp giáp giữa không khí và tế bào, ánh sáng đi thẳng qua thay vì bị hắt lại, nên màu trắng biến mất. Có thể thử thêm: nhỏ một giọt nước lên cánh hoa và để vài phút, hoặc nhúng cánh hoa vào cốc nước rồi bóp nhẹ trong nước, một số chỗ cũng trong ra. Để lâu hơn, chỗ dập thường ngả nâu vì các chất trong tế bào bị ô xy hoá, giống như quả táo cắt ra thâm lại.

Đây là thí nghiệm rất hợp để làm cùng con khi đi dạo: chỉ cần một bông hoa rụng và một câu hỏi "màu trắng đi đâu rồi?".

Trắng tinh, trắng ngà, trắng xanh: vì sao hoa trắng không trắng như nhau

Đặt nhiều bông hoa trắng cạnh nhau trên tờ giấy trắng sẽ thấy hầu như không bông nào trắng hệt tờ giấy. Có ba lý do chính.

Những sắc tố "gần như không màu"

Nhiều hoa trắng chứa các chất thuộc nhóm flavonoid như flavon, flavonol. Với mắt người, chúng gần như không màu hoặc chỉ làm cánh hoa ngả kem, ngả ngà rất nhẹ. Nhưng chúng hấp thụ mạnh ánh sáng tử ngoại, thứ ánh sáng mắt người không thấy mà mắt ong thấy được. Vì vậy với ong, nhiều bông hoa mà ta gọi là trắng thực ra có màu khác hẳn, đôi khi có hoa văn ở giữa chỉ bên trong dải tử ngoại mới hiện ra.

Chút diệp lục còn sót lại

Ở gốc cánh hoa, ở nụ hoặc ở hoa mới nở, đôi khi còn một ít diệp lục, làm hoa trắng ánh xanh nhạt. Họng hoa loa kèn trắng thường ngả xanh, nhiều nụ hoa trắng có màu xanh lơ nhạt trước khi nở hẳn.

Màu của những phần khác trong hoa

Nhị vàng, nhuỵ xanh, gân cánh hơi tím hồng: những phần này hắt màu lên cánh trắng xung quanh và làm mắt ta cảm thấy cả bông hoa ngả ấm hay ngả lạnh. Hoa sứ trắng có lòng vàng, nên cả bông trông ấm; hoa ban trắng ở Tây Bắc nhiều cây có gân cánh hồng tím nhạt, nên trông trắng hồng.

Bảng các kiểu trắng thường gặp ở hoa

Hoa trắng của loài vốn có màu

Nhiều loài hoa thường tím, hồng, đỏ đôi khi có cây cho hoa trắng. Ở nhiều trường hợp, nguyên nhân là cây thiếu một khâu trong chuỗi phản ứng tạo anthocyanin, nên cánh hoa không có sắc tố đỏ tím và chỉ còn màu trắng của cấu tạo. Người làm vườn chọn giữ những cây như vậy, nên hoa trắng có ở rất nhiều loài vốn có màu: hoa giấy trắng, hoa hồng trắng, dạng hoa trắng của cây ban. Nhìn kỹ những cây này, lá, cuống, thân của chúng đôi khi cũng ít sắc đỏ tím hơn cây cùng loài.

Điều ngược lại cũng xảy ra: có hoa nở trắng rồi đổi sang hồng, đỏ khi về chiều hoặc sau vài ngày, vì cây bắt đầu tạo anthocyanin trong cánh. Những loài hoa đổi màu kiểu này có bài riêng ở mục sắc hoa.

Vì sao nhiều hoa nở đêm lại màu trắng

Hoa quỳnh nở về đêm, trắng muốt; hoa nhài, hoa dạ lý hương toả hương mạnh lúc chập tối và đều nhạt màu. Một giả thuyết phổ biến là trong ánh sáng yếu, màu trắng là màu dễ thấy nhất, giúp các loài bướm đêm tìm ra hoa, cùng với mùi hương đi xa. Màu đỏ thẫm hay tím đậm gần như chìm vào bóng tối. Không phải hoa trắng nào cũng do côn trùng đêm thụ phấn, nhưng sự trùng hợp này đủ nhiều để các nhà thực vật học xem là một xu hướng đáng chú ý.

Ngay với mắt người, điều đó cũng đúng. Đi trong vườn lúc trời nhá nhem, hoa đỏ, hoa tím mất màu trước, hoa trắng là thứ còn sáng lên cuối cùng. Đó một phần là do mắt ta: trong ánh sáng yếu, mắt chuyển sang dùng nhiều loại tế bào nhạy sáng nhưng kém phân biệt màu, nên chỉ còn thấy sáng tối.

Tả và vẽ hoa trắng cho có khối

Trên giấy trắng, hoa trắng dễ thành một khoảng trống không hình. Cách làm cho nó hiện ra:

• Làm nền phía sau tối hoặc đậm hơn: lá xanh thẫm, bóng râm, trời xanh. Hoa trắng sáng lên nhờ nền.
• Không tô trắng phần cánh khuất. Phần cánh cong vào trong, nằm dưới cánh khác thì tô xám rất nhạt ngả xanh lam hoặc tím; phần gần lá thì ngả chút xanh lục vì lá hắt màu lên.
• Giữ trắng tinh chỉ ở mép cánh đón sáng. Phần còn lại trắng ngà hoặc trắng kem tuỳ loài.
• Điểm màu ở tâm: nhị vàng, nhuỵ xanh, gân hồng là thứ làm bông hoa có hồn.

Khi tả trong bài văn, thay vì viết "hoa trắng", hãy chọn đúng sắc: trắng muốt, trắng ngà, trắng sữa, trắng xanh như nụ, trắng lấm tấm như bọt. Và nếu muốn có một chi tiết khiến người đọc nhớ, hãy kể thí nghiệm ấn cánh hoa: màu trắng biến mất dưới đầu ngón tay.