Vì sao sau mưa trời trong xanh và cảnh vật rực màu hơn hẳn

Sau mưa trời trong vì hạt mưa đã kéo theo rất nhiều bụi và hạt lơ lửng trong không khí xuống mặt đất, lớp màn mờ giữa mắt ta và cảnh xa mỏng đi. Cảnh vật rực màu hơn vì hai lý do cộng lại: lá cây, mái nhà được rửa sạch bụi, và mọi bề mặt còn ướt có lớp nước mỏng phủ lên, làm giảm phần ánh sáng trắng bị hắt loá từ bề mặt, nên màu thật của vật hiện ra đậm và tươi hơn. Một viên sỏi khô nhúng nước là thấy ngay sự khác biệt.

Màn bụi vô hình làm cảnh xa nhạt đi

Không khí ngày thường không trống rỗng. Trong đó có bụi đất, khói, muối biển li ti, các hạt sinh ra từ khí thải, phấn hoa và hơi nước bám quanh chúng. Mỗi hạt hắt một ít ánh sáng về mọi phía. Khi ta nhìn ra xa, giữa mắt và ngọn núi là hàng chục cây số không khí như vậy, chồng thành một tấm màn sáng mờ. Màn ấy cộng thêm ánh sáng trắng xám vào mọi thứ phía sau, làm màu bị nhạt, tương phản giảm, đường viền nhoè đi.

Người vẽ gọi hiện tượng cảnh càng xa càng nhạt, càng ngả xanh xám là phối cảnh khí quyển. Hôm không khí sạch, tấm màn mỏng, núi xa vẫn ngả xanh nhưng rõ nét; hôm nhiều bụi, núi gần cũng chỉ còn là một bóng xám. Vì vậy cùng một khung cửa sổ, có ngày nhìn thấy cả dãy núi, có ngày như không có gì.

Mưa rửa không khí như thế nào

Mưa làm sạch không khí theo hai đường. Thứ nhất, ngay trong mây, rất nhiều hạt bụi nhỏ đã làm "nhân" để hơi nước bám vào thành giọt; khi giọt lớn lên và rơi xuống, các nhân ấy rơi theo. Thứ hai, trên đường rơi, hạt mưa va chạm và cuốn theo các hạt bụi khác trong lớp không khí bên dưới mây. Mưa càng to, càng lâu, không khí càng được "giặt" kỹ.

Thêm vào đó, nhiều trận mưa đi kèm với sự thay đổi khối không khí. Ở miền Bắc, có những đợt không khí lạnh tràn về gây mưa, rồi khi mưa tạnh, khối không khí mới khô hơn, sạch hơn chiếm chỗ. Những buổi sáng sau đợt mưa như thế, bầu trời xanh đậm, mây trắng sắc nét, nhìn được rất xa. Người ở các toà nhà cao phía tây Hà Nội hay kể có những hôm sau mưa thấy rõ dáng núi Ba Vì ở chân trời, điều hiếm khi thấy vào ngày thường.

Không phải trận mưa nào cũng làm trời trong

Mưa phùn, những ngày nồm ẩm cuối xuân ở miền Bắc thường không làm trời trong mà còn mờ hơn: không khí bão hoà hơi nước, các hạt li ti hút ẩm phình to ra, hắt ánh sáng nhiều hơn, cộng thêm sương mù. Một trận mưa nhỏ, ngắn cũng có thể chỉ làm ẩm mặt đường mà không kịp rửa không khí. Trời thật sự trong thường đến sau mưa rào to, mưa kéo dài, hoặc sau khi đợt mưa đã kéo theo khối không khí mới.

Vì sao vật ướt trông đậm và tươi màu hơn

Đây là phần thứ hai của câu chuyện, và làm thí nghiệm được ngay. Lấy hai viên sỏi giống nhau, nhúng một viên vào nước. Viên ướt sẫm hơn, và màu của nó, dù là nâu, đỏ, xám xanh, đều đậm và rõ hơn viên khô. Một mảnh vải, một tờ giấy màu, một nắm cát cũng vậy.

Lý do nằm ở bề mặt. Một bề mặt khô, nhám có vô số chỗ lồi lõm nhỏ. Ánh sáng chiếu vào, một phần bị hắt ngay ở bề mặt theo mọi hướng mà chưa kịp đi vào vật, phần hắt ngay ấy mang màu trắng của nguồn sáng chứ không mang màu của vật. Phần ánh sáng trắng này trộn với màu thật, làm màu nhạt và "bạc" đi. Khi có lớp nước phủ lên, nước lấp đầy các chỗ lồi lõm, bề mặt trở nên phẳng hơn với ánh sáng. Ánh trắng hắt loá được dồn về một hướng, thành vệt bóng sáng ở một chỗ, còn ở các hướng khác ta nhìn thấy chủ yếu phần ánh sáng đã đi vào vật và mang màu của vật. Ánh sáng đi vào trong vật ướt cũng bị giữ lại lâu hơn trước khi thoát ra, bị hấp thụ thêm, nên màu càng sẫm, càng "đặc".

Đó là lý do sau mưa: thân cây chuyển nâu đen, đường nhựa đen bóng, đá ong đỏ thẫm lên, mái ngói đỏ tươi, lá cây xanh đậm và bóng. Chính những chỗ bóng loáng phản chiếu bầu trời cũng góp thêm vào vẻ "rực rỡ" của cảnh.

Bảng so sánh cảnh trước và sau mưa

Ánh sáng sau mưa cũng khác

Ngay khi mưa vừa tạnh, trời thường còn mây. Ánh sáng xuyên qua lớp mây mỏng mềm và đều, bóng đổ nhạt, không có những mảng sáng gắt cạnh mảng tối đen. Trong ánh sáng ấy, mắt nhìn màu dễ hơn vì không bị loá; nhiều người thấy màu hoa, màu lá lúc này "thật" nhất. Khi mây tan và nắng chiếu xiên vào những bề mặt còn ướt, mọi thứ lại lấp lánh, độ tương phản bật lên. Nếu mặt trời ở sau lưng và trước mặt còn mưa, đó là lúc dễ gặp cầu vồng, chuyện đã có bài riêng.

Một điều nữa: ngay sau mưa, những chỗ có nước đọng sáng lên như gương. Vũng nước trên sân thành mảnh trời con, phản chiếu mây và màu tường. Những mảng phản chiếu này nhân đôi màu sắc trong khung cảnh, làm cảnh trông nhiều màu hơn thực.

Thí nghiệm nhỏ cho cả nhà

1. Chuẩn bị một khay: vài viên sỏi khác màu, một mẩu gạch, một nhúm cát, một chiếc lá có bụi, một mảnh vải màu.
2. Chia mỗi thứ làm hai, một nửa giữ khô, một nửa nhúng nước hoặc xịt nước.
3. Đặt cạnh nhau ngoài chỗ sáng, chụp một tấm ảnh rồi so: phần ướt sẫm và đậm màu hơn ở hầu hết mọi thứ.
4. Thử nghiêng khay: ở một góc, phần ướt có vệt bóng sáng trắng; đổi góc, vệt ấy biến mất và màu đậm trở lại. Đó là ánh trắng đã bị dồn về một hướng.

Thêm một bài quan sát ngoài trời: chọn một hướng nhìn quen từ cửa sổ, chụp ảnh vào một ngày khô và vào buổi sáng sau trận mưa lớn, cùng giờ, cùng chỗ đứng. Đặt hai ảnh cạnh nhau sẽ thấy rõ chuyện màn bụi mỏng đi.

Tả và vẽ cảnh sau mưa

Khi viết, những chi tiết đắt nhất của cảnh sau mưa là màu đã đổi: "thân cây sẫm lại", "mặt đường đen bóng", "lá như vừa được đánh vecni", "dãy núi xa hiện ra rõ từng nếp". Đừng chỉ viết "cảnh vật tươi tắn"; hãy chỉ ra cái gì đậm hơn, cái gì rõ hơn.

Khi vẽ, cảnh sau mưa khác cảnh nắng thường ở mấy điểm: màu đất, đá, thân cây đậm hơn hẳn; mặt đường và sân có vệt phản chiếu bầu trời và vật bên trên, vẽ bằng màu của vật ấy nhưng nhạt hơn và kéo dài xuống theo chiều đứng; núi xa giữ màu xanh lam nhưng đậm và rõ viền hơn ngày thường; bầu trời có thể xanh đậm phía trên, còn những đám mây vừa tan để trắng sáng. Chỉ cần làm đúng ba điểm "đất sẫm, đường bóng, núi rõ", tranh đã có không khí vừa tạnh mưa.